Dokładne określenie położenia jest jedną z podstawowych umiejętności w geografii. Nazwa państwa, miasta czy regionu pozwala odnaleźć miejsce na mapie, ale nie zawsze wystarcza, gdy chcemy wskazać konkretny punkt. Geografowie posługują się więc specjalnym systemem opartym na liniach umownych przecinających powierzchnię Ziemi. Równik, równoleżniki i południki tworzą siatkę geograficzną, dzięki której każdy punkt na naszej planecie może otrzymać swoje współrzędne. Ten sam system wykorzystują mapy, atlasy, urządzenia nawigacyjne, GPS, geodezja i służby ratunkowe. Żeby dobrze czytać mapę i rozumieć położenie różnych miejsc na świecie, trzeba więc poznać kilka podstawowych linii, kierunków i zasad zapisu współrzędnych.

Ziemia i niewidzialna sieć

Na powierzchni Ziemi nie znajdziemy prawdziwych linii, które oddzielają jeden równoleżnik od drugiego. Nie zobaczymy również południków namalowanych na ziemi. Są to linie umowne stworzone przez ludzi po to, aby można było dokładnie opisywać położenie różnych miejsc na planecie.

Siatkę tych linii można zobaczyć na globusie. Jedne biegną ze wschodu na zachód i są równoległe do równika. Drugie łączą biegun północny z biegunem południowym. Pierwsze nazywamy równoleżnikami, a drugie południkami. Ich wzajemne przecięcie tworzy system odniesienia obejmujący całą powierzchnię Ziemi.

Dzięki takiej siatce możemy określić położenie punktu bez konieczności posługiwania się nazwą miasta, państwa czy ulicy. Współrzędne są uniwersalne – ten sam system działa w Polsce, na Antarktydzie, na środku Atlantyku czy na niewielkiej wyspie na Pacyfiku. Każdy punkt można opisać za pomocą jego położenia względem ustalonych linii odniesienia.

Równik – najważniejszy równoleżnik

Równik jest najważniejszym równoleżnikiem na Ziemi. Jest umowną linią przebiegającą w połowie odległości między biegunem północnym a południowym. Dzieli planetę na dwie części – półkulę północną i półkulę południową. Jego szerokość geograficzna wynosi 0°.

Równik jest największym równoleżnikiem. W kierunku biegunów kolejne równoleżniki stają się coraz krótsze, aż na samych biegunach pozostaje pojedynczy punkt. Wszystkie miejsca leżące na jednym równoleżniku mają taką samą szerokość geograficzną.

Położenie względem równika jest podstawą określania szerokości geograficznej. Wszystkie punkty znajdujące się na północ od równika mają szerokość północną, oznaczaną symbolem N, a punkty położone na południe – szerokość południową, oznaczaną symbolem S.

Równoleżniki – linie biegnące wokół Ziemi

Równoleżniki to umowne linie biegnące wokół Ziemi ze wschodu na zachód, równolegle do równika. Nie przecinają się ze sobą, dlatego każdy z nich wyznacza inną szerokość geograficzną.

Największym równoleżnikiem jest równik. W kierunku biegunów kolejne równoleżniki mają coraz mniejszy obwód. Ta zależność wynika z kształtu Ziemi. Im bliżej bieguna, tym mniejszy okrąg można poprowadzić wokół planety.

Równoleżniki są bardzo przydatne przy porównywaniu położenia miejsc. Jeśli jedno miasto znajduje się na 50°N, a drugie na 60°N, możemy od razu stwierdzić, że drugie leży dalej na północ. Równoleżniki pomagają więc określać kierunek oraz przybliżoną odległość od równika.

Szerokość geograficzna

Szerokość geograficzna określa położenie danego miejsca na północ lub południe od równika. Wyraża się ją w stopniach. Równik ma 0° szerokości geograficznej, a biegun północny znajduje się na 90°N, natomiast biegun południowy na 90°S.

Wartości szerokości geograficznej rosną wraz z oddalaniem się od równika. Punkt położony na 10°N znajduje się stosunkowo blisko równika, natomiast punkt na 70°N leży znacznie bliżej bieguna północnego. Analogicznie działa pomiar na półkuli południowej.

Szerokość geograficzna ma duże znaczenie dla geografii fizycznej. Wpływa między innymi na wysokość Słońca nad horyzontem, długość dnia oraz ogólny rozkład stref klimatycznych. Nie oznacza to jednak, że sama szerokość decyduje o klimacie każdego miejsca. Znaczenie mają również wysokość nad poziomem morza, odległość od mórz i oceanów, prądy morskie oraz ukształtowanie terenu.

Zwrotnik Raka i Zwrotnik Koziorożca

Wśród równoleżników szczególne znaczenie mają dwa zwrotniki. Zwrotnik Raka znajduje się około 23,4° na północ od równika, a Zwrotnik Koziorożca około 23,4° na południe. Ich położenie jest związane z nachyleniem osi obrotu Ziemi.

Zwrotniki wyznaczają obszar, w którym w ciągu roku Słońce może znaleźć się w zenicie, czyli dokładnie nad głową obserwatora. Położenie tego obszaru zmienia się w ciągu roku wraz ze zmianą oświetlenia poszczególnych części planety.

Zwrotniki mają także znaczenie przy omawianiu stref oświetlenia Ziemi. Obszar między nimi otrzymuje w ciągu roku dużo energii słonecznej, choć warunki przyrodnicze są w jego obrębie bardzo zróżnicowane. Występują tam między innymi wilgotne lasy równikowe, sawanny i pustynie.

Koła podbiegunowe

Kolejnymi ważnymi równoleżnikami są Koło Podbiegunowe Północne i Koło Podbiegunowe Południowe. Ich położenie wynika z nachylenia osi obrotu Ziemi i znajduje się w przybliżeniu na 66,6° szerokości geograficznej północnej i południowej.

Za kołami podbiegunowymi występują szczególne zjawiska związane z długością dnia i nocy. W odpowiedniej porze roku może pojawić się dzień polarny, podczas którego Słońce nie zachodzi przez co najmniej jedną dobę. W innej części roku występuje noc polarna, kiedy Słońce nie wschodzi nad horyzont.

Im bliżej biegunów, tym dłużej mogą trwać te okresy. Na samych biegunach dzień i noc polarna trwają przez wiele tygodni i miesięcy. Zjawiska te są związane z nachyleniem osi Ziemi oraz jej ruchem wokół Słońca.

Południki – od bieguna do bieguna

Południki różnią się od równoleżników przede wszystkim kierunkiem przebiegu. Każdy południk łączy biegun północny z biegunem południowym. Wszystkie południki mają więc dwa wspólne punkty – oba bieguny.

Południki są półokręgami. Każdy z nich ma taką samą długość, ponieważ wszystkie prowadzą od jednego bieguna do drugiego. W przeciwieństwie do równoleżników nie są względem siebie równoległe. Zbliżają się do siebie w kierunku biegunów.

Południki służą przede wszystkim do określania długości geograficznej. Aby można było dokonywać takich pomiarów, potrzebny jest jeden wspólny południk odniesienia. Przyjęto więc południk zerowy o wartości 0°, przebiegający przez Greenwich w Londynie.

Południk zerowy

Południk przechodzący przez Greenwich został przyjęty jako międzynarodowy południk zerowy. Od niego rozpoczynamy pomiar długości geograficznej. Miejsca znajdujące się na wschód od niego mają długość geograficzną wschodnią, oznaczaną symbolem E, a miejsca na zachód – długość zachodnią, oznaczaną symbolem W.

Południk zerowy jest dla długości geograficznej tym, czym równik dla szerokości geograficznej. Równik dzieli pomiar na północ i południe, a południk zerowy na wschód i zachód. Obie linie są więc podstawowymi punktami odniesienia.

Warto pamiętać, że wybór południka zerowego jest wynikiem umowy przyjętej przez ludzi. Nie istnieje naturalna właściwość Ziemi, która sprawiałaby, że właśnie południk przechodzący przez Greenwich jest „początkiem” długości geograficznej. Jego znaczenie wynika z przyjęcia wspólnego standardu.

Długość geograficzna

Długość geograficzna określa położenie punktu na wschód lub zachód od południka zerowego. Podobnie jak szerokość geograficzna, jest wyrażana w stopniach.

Wartości długości geograficznej rosną od 0° na południku zerowym aż do 180° na wschód lub zachód. Dlatego możemy spotkać zapisy takie jak 20°E czy 40°W. Litera wskazuje kierunek względem południka zerowego.

Długość geograficzna jest również związana z czasem. Ziemia obraca się wokół własnej osi, dlatego w różnych długościach geograficznych Słońce znajduje się w innych położeniach na niebie. Na tej zależności opiera się między innymi podział świata na strefy czasowe.

Szerokość i długość razem

Sama szerokość geograficzna nie wystarcza do wskazania konkretnego punktu. Jeśli powiemy, że miejsce znajduje się na 50°N, otrzymamy cały równoleżnik ciągnący się wokół Ziemi. Na tej samej szerokości geograficznej znajduje się wiele różnych miejsc.

Podobnie działa sama długość geograficzna. Informacja, że punkt znajduje się na 20°E, wskazuje określony południk, ale ten południk przebiega przez wiele różnych obszarów lądowych i oceanicznych. Potrzebujemy więc jeszcze informacji o szerokości.

Dopiero połączenie obu wartości pozwala wskazać konkretny punkt. Miejsce o współrzędnych 50°N, 20°E znajduje się tam, gdzie przecinają się odpowiedni równoleżnik i południk. Właśnie takie połączenie dwóch wartości nazywamy współrzędnymi geograficznymi.

Współrzędne geograficzne

Współrzędne geograficzne są sposobem zapisu dokładnego położenia punktu na powierzchni Ziemi. Składają się z dwóch podstawowych informacji: szerokości geograficznej i długości geograficznej.

Przykładowy zapis może wyglądać tak: 52°N, 21°E. Pierwsza wartość oznacza szerokość geograficzną – punkt znajduje się 52 stopnie na północ od równika. Druga wartość oznacza długość geograficzną – punkt znajduje się 21 stopni na wschód od południka zerowego.

Współrzędne są użyteczne dlatego, że nie zależą od języka, w jakim nazywamy dane miejsce. Nazwa miasta może mieć różne wersje w różnych językach, ale jego współrzędne pozostają takie same. Dzięki temu są uniwersalnym sposobem opisywania położenia.

Stopnie, minuty i sekundy

Ziemia jest ogromna, dlatego pełne stopnie często nie wystarczają do precyzyjnego określenia położenia. Jeden stopień można podzielić na 60 minut, a jedną minutę na 60 sekund. Taki system pozwala dokładniej opisywać położenie punktów.

Współrzędne mogą więc wyglądać na przykład tak: 52°13′N, 21°00′E. Symbol ° oznacza stopnie, ′ minuty, a ″ sekundy. Każda kolejna wartość pozwala coraz bardziej zawęzić położenie.

Współczesne urządzenia często wykorzystują jednak stopnie dziesiętne. Zapis 52,2167°N jest innym sposobem przedstawienia położenia niż zapis wykorzystujący stopnie i minuty. Oba systemy służą temu samemu celowi – dokładnemu opisaniu miejsca.

Jak znaleźć współrzędne na mapie?

Odczytywanie współrzędnych wymaga przede wszystkim znajomości kierunków oraz siatki geograficznej. Najpierw należy ustalić, gdzie znajduje się równik i południk zerowy. Następnie określamy, czy poszukiwany punkt leży na północ czy południe od równika oraz na wschód czy zachód od Greenwich.

Kolejnym krokiem jest odczytanie szerokości geograficznej. Szukamy równoleżnika przebiegającego przez punkt lub znajdującego się najbliżej niego. Następnie odczytujemy długość geograficzną, korzystając z południków.

Warto pamiętać o kolejności zapisu. Zazwyczaj najpierw podaje się szerokość geograficzną, a dopiero później długość geograficzną. Pomieszanie tych wartości może wskazać zupełnie inne miejsce.

Współrzędne Polski

Polska znajduje się na półkuli północnej i wschodniej. Oznacza to, że jej szerokość geograficzna jest północna, a długość geograficzna – wschodnia. Obszar naszego kraju rozciąga się mniej więcej od 49°N do 55°N oraz od 14°E do 24°E.

Takie wartości od razu pokazują, że Polska nie jest punktem, ale obszarem zajmującym określony zakres szerokości i długości geograficznej. Dzięki współrzędnym możemy określić położenie różnych części kraju względem równika i południka zerowego.

Współrzędne pozwalają również porównywać położenie Polski z innymi państwami. Możemy sprawdzić, które kraje leżą bardziej na północ, które bardziej na południe, a także które znajdują się dalej na wschód lub zachód. W ten sposób współrzędne stają się praktycznym narzędziem poznawania świata.

Współrzędne a odległość

Współrzędne geograficzne nie podają bezpośrednio odległości między dwoma miejscami. Informują przede wszystkim o ich położeniu. Możemy jednak wykorzystać różnice szerokości i długości geograficznej do obliczania odległości.

Jeden stopień szerokości geograficznej odpowiada średnio około 111 kilometrom. W przypadku długości geograficznej sytuacja jest inna. Odległość odpowiadająca jednemu stopniowi długości geograficznej zmniejsza się wraz ze wzrostem szerokości geograficznej.

Wynika to z kształtu równoleżników. Równik jest największym okręgiem, natomiast równoleżniki położone bliżej biegunów są coraz mniejsze. Dlatego jeden stopień długości geograficznej odpowiada większej odległości w pobliżu równika niż w pobliżu bieguna.

Współrzędne a GPS

Kiedy telefon pokazuje nasze położenie na mapie, korzysta z informacji dostarczanych przez systemy nawigacji satelitarnej. Najbardziej znanym z nich jest GPS, ale istnieją również inne globalne systemy nawigacyjne.

Odbiornik znajdujący się w telefonie lub innym urządzeniu odbiera sygnały z satelitów. Na podstawie tych sygnałów urządzenie może obliczyć swoje położenie. Wynik jest następnie przedstawiany na mapie, często jako punkt pokazujący aktualną lokalizację.

Technologia wykorzystywana podczas zwykłej podróży samochodem opiera się więc na podstawowej zasadzie geografii: trzeba określić położenie punktu w przestrzeni. Różnica polega na tym, że współczesne urządzenia wykonują obliczenia automatycznie i bardzo szybko.

Strefy czasowe i południki

Południki mają jeszcze jedno bardzo ważne zastosowanie. Pomagają zrozumieć różnice czasu między miejscami znajdującymi się na różnych długościach geograficznych. Ziemia wykonuje pełny obrót o 360° w ciągu około 24 godzin.

W uproszczeniu można więc przyjąć, że na każde 15° długości geograficznej przypada około jedna godzina różnicy czasu słonecznego. Jeżeli przemieszczamy się na wschód, lokalny czas słoneczny jest coraz późniejszy, a jeżeli na zachód – coraz wcześniejszy.

Granice oficjalnych stref czasowych nie przebiegają jednak idealnie wzdłuż południków. Państwa często dostosowują je do własnych granic i potrzeb gospodarczych. Ich podstawą pozostaje jednak ruch obrotowy Ziemi i różnice wynikające z długości geograficznej.

Południk 180° i zmiana daty

Południk 180° znajduje się po przeciwnej stronie Ziemi względem południka zerowego. W uproszczeniu można powiedzieć, że jest miejscem, w którym spotykają się wartości 180°E i 180°W.

Okolica południka 180° jest związana z międzynarodową linią zmiany daty. Nie przebiega ona jednak dokładnie wzdłuż całego południka, ponieważ jej przebieg został dostosowany między innymi do granic państw i terytoriów wyspiarskich.

Przekroczenie linii zmiany daty wiąże się ze zmianą daty kalendarzowej. Oznacza to, że podczas bardzo dalekiej podróży można znaleźć się w dniu innym niż ten, który obowiązywał przed chwilą po drugiej stronie linii. To jeden z ciekawszych przykładów praktycznego znaczenia długości geograficznej.

Siatka geograficzna na globusie

Na globusie siatka geograficzna jest szczególnie łatwa do zauważenia. Równoleżniki tworzą okręgi, a południki zbiegają się na biegunach. Wspólnie dzielą powierzchnię modelu Ziemi na wiele pól.

Każde pole można traktować jako fragment powierzchni ograniczony określonymi równoleżnikami i południkami. Im bardziej szczegółowa siatka, tym dokładniej można określać położenie. Na mapach szkolnych często wykorzystuje się tylko wybrane równoleżniki i południki, aby nie zaciemniać obrazu.

Na mapie płaskiej sytuacja może wyglądać nieco inaczej. W zależności od zastosowanego odwzorowania kartograficznego południki i równoleżniki mogą być prostymi liniami, krzywymi albo układać się w bardziej złożony sposób. Ich funkcja pozostaje jednak taka sama – pomagają określać położenie.

Czy współrzędne zawsze wskazują jeden punkt?

W teorii para dokładnie określonych współrzędnych wskazuje jeden punkt na powierzchni Ziemi. W praktyce dokładność zależy od sposobu zapisu. Jeśli podamy tylko 50°N, otrzymamy cały równoleżnik, a nie jeden punkt.

Jeśli podamy 50°N i 20°E, otrzymamy już znacznie dokładniej określone położenie. Dodanie minut i sekund albo większej liczby miejsc po przecinku pozwala jeszcze bardziej zawęzić lokalizację.

Nie oznacza to jednak, że każda dodatkowa cyfra zawsze odpowiada rzeczywistej dokładności pomiaru. Dokładność współrzędnych zależy również od urządzenia, metody pomiarowej i jakości danych. Najważniejsze jest rozumienie zasady: im dokładniej określamy szerokość i długość, tym dokładniej możemy wskazać położenie.

Jak ćwiczyć współrzędne?

Najlepszym sposobem nauki współrzędnych jest regularne odczytywanie ich z map. Można zacząć od prostych przykładów. Wybierz kilka znanych miast i sprawdź, czy leżą na północ czy południe od równika oraz na wschód czy zachód od Greenwich.

Następnie można próbować odgadywać położenie bez patrzenia na nazwę miejsca. Jeśli otrzymamy współrzędne około 0° szerokości geograficznej, powinniśmy szukać w pobliżu równika. Jeśli szerokość wynosi około 60°N, wiemy, że chodzi o obszar położony dość daleko na północ.

Kolejnym etapem może być praca z mapą bez nazw. Wtedy współrzędne stają się główną wskazówką. Takie ćwiczenie rozwija orientację przestrzenną i pozwala z czasem rozpoznawać przybliżone położenie różnych części świata już na podstawie samych wartości szerokości i długości geograficznej.

Mapa nie pokazuje całej rzeczywistości

Mapa jest bardzo użyteczna, ale nie jest idealnym odwzorowaniem rzeczywistości. Każda mapa jest pewnym uproszczeniem. Nawet bardzo szczegółowa mapa nie może zawierać absolutnie wszystkich elementów występujących w terenie.

Dochodzi do tego problem przedstawiania kulistej Ziemi na płaskiej powierzchni. Różne odwzorowania kartograficzne mogą zmieniać kształty, powierzchnie, odległości lub kierunki. Dlatego podczas korzystania z mapy trzeba wiedzieć, jakie odwzorowanie zastosowano.

Nie oznacza to, że mapy są niewiarygodne. Odpowiednio przygotowana mapa jest bardzo dokładnym narzędziem. Trzeba jednak rozumieć jej konstrukcję i wiedzieć, jakie informacje można z niej prawidłowo odczytać.

Współrzędne w życiu codziennym

Współrzędne geograficzne są obecne w naszym życiu znacznie częściej, niż może się wydawać. Kiedy korzystamy z nawigacji, urządzenie określa nasze położenie. Kiedy wysyłamy komuś lokalizację telefonu, przekazujemy informację o miejscu, które można opisać współrzędnymi.

Współrzędne są również wykorzystywane podczas akcji ratunkowych. Jeżeli ktoś znajduje się w miejscu, którego nie potrafi nazwać, dokładna lokalizacja może pozwolić służbom szybko określić jego położenie. Ma to szczególne znaczenie w górach, na morzu, w lasach i na obszarach słabo zaludnionych.

W nauce współrzędne pozwalają przypisywać dane do konkretnych miejsc. Geografowie mogą wskazywać lokalizacje pomiarów temperatury, opadów, jakości powietrza czy stanu środowiska. Dzięki temu wyniki zebrane w różnych częściach świata można porównywać i przedstawiać na mapach.

Geografia bez granic państw

Współrzędne geograficzne są szczególne również dlatego, że nie zależą od granic państw. Granica może się zmienić, państwo może zmienić nazwę, a miasto może otrzymać inną nazwę. Położenie konkretnego punktu na powierzchni Ziemi nadal można jednak opisać za pomocą współrzędnych.

Dzięki temu współrzędne są bardzo przydatne w nauce. Możemy porównywać dane z różnych lat, nawet jeśli zmieniły się nazwy miejsc lub granice administracyjne. Możemy również badać obszary, na których nie ma żadnych miast ani dróg.

Pokazuje to jedną z ważnych cech geografii. Geografia nie ogranicza się do nazw wymyślonych przez ludzi. Bada także przestrzeń jako taką – jej położenie, odległości, zależności i zmiany. Współrzędne pozwalają tę przestrzeń opisywać w sposób możliwie jednoznaczny.

Od równika do konkretnego punktu

Cały system współrzędnych geograficznych można sprowadzić do kilku prostych zasad. Równik jest linią o szerokości 0°. Od niego liczymy szerokość geograficzną na północ i południe. Południk zerowy ma długość 0°. Od niego liczymy długość geograficzną na wschód i zachód.

Równoleżniki pomagają określić szerokość geograficzną, a południki długość geograficzną. Szerokość może przyjmować wartości od 0° do 90°N lub 90°S. Długość może przyjmować wartości od 0° do 180°E lub 180°W.

Kiedy połączymy obie wartości, otrzymujemy współrzędne geograficzne. Wtedy ogromna powierzchnia Ziemi zostaje uporządkowana w system, w którym możemy odnaleźć konkretny punkt. To właśnie dzięki temu geograf może określić położenie miejsca nie tylko słowami, ale również za pomocą precyzyjnego zapisu.

Najważniejsze linie na Ziemi

Wśród wszystkich linii siatki geograficznej szczególną rolę odgrywa kilka z nich. Równik ma 0° szerokości geograficznej. Południk zerowy ma 0° długości geograficznej. Zwrotnik Raka i Zwrotnik Koziorożca wyznaczają granice strefy międzyzwrotnikowej, a koła podbiegunowe wskazują obszary, w których mogą występować dzień i noc polarna.

Biegun północny znajduje się na 90°N, a południowy na 90°S. Wszystkie południki spotykają się właśnie w tych punktach. Równoleżniki natomiast zmniejszają swoją długość w kierunku biegunów.

Znajomość tych kilku podstawowych linii pozwala znacznie łatwiej orientować się na mapie świata. Z czasem przestają być tylko nazwami do zapamiętania. Stają się punktami odniesienia, dzięki którym można zrozumieć położenie kontynentów, stref klimatycznych, państw i wielu innych elementów powierzchni Ziemi.

Jak myśleć jak geograf?

Dobra znajomość współrzędnych nie polega na mechanicznym zapamiętywaniu wartości. Najważniejsze jest rozumienie zależności. Gdy widzimy wartość szerokości geograficznej, powinniśmy od razu pomyśleć o odległości od równika. Gdy widzimy długość geograficzną, powinniśmy pomyśleć o położeniu względem południka zerowego.

Warto także nauczyć się zadawać mapie pytania. Czy punkt znajduje się na północ czy południe od równika? Czy leży na wschód czy zachód od Greenwich? Czy jest bliżej równika, czy któregoś z biegunów? Na jakim kontynencie powinien się znajdować? Jakie warunki przyrodnicze mogą występować w jego okolicy?

Takie pytania prowadzą od samego odczytywania współrzędnych do prawdziwego myślenia geograficznego. Sama liczba nie mówi jeszcze wszystkiego. Dopiero połączenie położenia z informacjami o klimacie, rzeźbie terenu, wodach, roślinności i działalności człowieka pozwala naprawdę zrozumieć dane miejsce.

Ziemia opisana liczbami

Powierzchnia Ziemi jest ogromna, ale można ją uporządkować za pomocą prostego systemu linii i wartości. Równik wyznacza początek pomiaru szerokości geograficznej, a południk zerowy jest punktem odniesienia dla długości geograficznej. Równoleżniki pomagają określać położenie na północ i południe, a południki pozwalają ustalać położenie na wschód i zachód. Połączenie szerokości i długości daje współrzędne geograficzne, dzięki którym można wskazać konkretny punkt na powierzchni planety. Ten sam system, którego uczymy się na mapie i globusie, znajduje zastosowanie w GPS, nawigacji, geodezji, ratownictwie i badaniach naukowych. Od tej pory mapa świata może być czymś więcej niż zbiorem nazw państw i kontynentów – każde miejsce ma swoje położenie, a położenie można zapisać za pomocą liczb.

Źródła

Informacje merytoryczne

• National Geographic Education – „Equator” — wykorzystane informacje dotyczące równika, jego położenia, szerokości geograficznej 0° oraz podziału Ziemi na półkulę północną i południową. National Geographic Education – Equator
• National Geographic Education – „Longitude” — wykorzystane informacje dotyczące długości geograficznej, południków, południka zerowego, Greenwich, południka 180°, współrzędnych oraz związku długości geograficznej z odległością od równika. National Geographic Education – Longitude
• National Geographic Education – „GPS” — wykorzystane informacje dotyczące szerokości i długości geograficznej oraz zastosowania współrzędnych w określaniu lokalizacji. National Geographic Education – GPS
• National Geographic Education – „Where on Earth: An Introduction to Latitude and Longitude” — wykorzystane informacje dotyczące siatki geograficznej, przecięcia równoleżników i południków oraz praktycznego wykorzystania współrzędnych. National Geographic Education – Where on Earth
• NASA Science – „Facts About Earth” — wykorzystane informacje dotyczące kształtu i rozmiarów Ziemi, jej obrotu, obiegu wokół Słońca oraz nachylenia osi. NASA Science – Facts About Earth
• NASA Science – „Seasons on Earth, Mars, and Beyond” — wykorzystane informacje dotyczące nachylenia osi Ziemi, pór roku oraz dnia i nocy polarnej. NASA Science – Seasons on Earth, Mars, and Beyond
• NASA Space Place – „What Causes the Seasons?” — wykorzystane informacje wyjaśniające związek nachylenia osi Ziemi z porami roku oraz wyjaśniające, że pory roku nie wynikają przede wszystkim ze zmiany odległości Ziemi od Słońca. NASA Space Place – What Causes the Seasons?

Grafiki

• NASA — wykorzystane fotografie i wizualizacje Ziemi, jej powierzchni, atmosfery, regionów polarnych oraz materiałów związanych z obserwacją planety. Zasady ponownego wykorzystania materiałów należy sprawdzać zgodnie z wytycznymi NASA, zwłaszcza w przypadku materiałów pochodzących od podmiotów trzecich. NASA – Images and Media Usage Guidelines
• Wikimedia Commons — wykorzystane jako źródło map, globusów i ilustracji przedstawiających siatkę geograficzną, równoleżniki, południki oraz mapy świata. W przypadku konkretnego pliku należy sprawdzić jego stronę źródłową i podaną tam licencję. Wikimedia Commons
• Natural Earth — źródło danych kartograficznych możliwych do wykorzystania przy przygotowywaniu map świata i map tematycznych. Natural Earth