Spójrz na mapę świata. Wydaje się nieruchoma. Kontynenty wyglądają tak, jakby od początku istnienia Ziemi zajmowały dokładnie te same miejsca: Afryka pośrodku, Europa na północy, Ameryki po jednej stronie oceanu, Azja rozciągająca się niemal bez końca, Australia samotna na południowym wschodzie, a Antarktyda ukryta pod bielą lodu. Mapa sugeruje spokój. Rzeczywistość jest zupełnie inna. Kontynenty wciąż się przemieszczają. Robią to tak wolno, że człowiek nie potrafi zauważyć ich ruchu w ciągu własnego życia, ale w skali milionów lat potrafią przebyć tysiące kilometrów. Oceany otwierają się i zamykają. Góry powstają, a potem znikają. Fragmenty kontynentów zderzają się ze sobą. Inne oddalają się i zostawiają między sobą nowe morza. Ziemia, którą znamy dzisiaj, jest więc tylko chwilowym kadrem znacznie większej historii.
Kontynent nie jest po prostu dużą wyspą
Na początku warto rozdzielić dwa pojęcia, które brzmią podobnie, ale oznaczają coś innego: kontynent i płyta tektoniczna. Kontynent jest przede wszystkim ogromnym obszarem lądu wyróżnianym w geografii. Płyta tektoniczna natomiast jest wielkim fragmentem litosfery przemieszczającym się po głębszych, bardziej plastycznych warstwach Ziemi. Płyta może zawierać kontynent, dno oceanu albo jedno i drugie.
To rozróżnienie jest niezwykle ważne. Wyobraź sobie wielką taflę lodu pływającą po wodzie. Jeżeli na jej powierzchni znajduje się kamień, możesz powiedzieć, że kamień porusza się razem z taflą. Ale kamień i tafla nie są tym samym. Podobnie kontynent może przemieszczać się razem z płytą tektoniczną, ale nie jest samą płytą.
To właśnie ruch płyt jest jednym z kluczy do zrozumienia współczesnego układu kontynentów. Bez niego mapa świata byłaby dla nas jedynie zbiorem kształtów. Dzięki niemu zaczynamy widzieć historię ukrytą pod powierzchnią.
Siedem kontynentów, ale nie jedna oczywista zasada
W wielu podręcznikach spotkasz siedem kontynentów: Afrykę, Europę, Azję, Amerykę Północną, Amerykę Południową, Australię i Antarktydę. Ale tutaj pojawia się ciekawostka. Granica między Europą i Azją nie jest tak oczywista jak granica między Afryką i Ameryką Południową. Europa i Azja tworzą bowiem jeden ogromny ciąg lądowy — Eurazję.
Dlaczego więc traktujemy je jako dwa kontynenty? To częściowo kwestia tradycji geograficznej, historycznej i kulturowej. Za granicę między Europą i Azją przyjmuje się zazwyczaj między innymi góry Ural, rzekę Ural, Morze Kaspijskie, Kaukaz, Morze Czarne i cieśniny tureckie, choć dokładny przebieg tej granicy może być różnie definiowany.
To pokazuje ważną rzecz: kontynenty nie są wyłącznie obiektami przyrodniczymi. Są również pojęciami, za pomocą których człowiek porządkuje świat. W przypadku innych kontynentów granice są bardziej oczywiste geograficznie, szczególnie tam, gdzie oddzielają je oceany.
Afryka — kontynent, który wygląda jak fragment układanki
Afryka jest kontynentem wyjątkowym z wielu powodów. Przecina ją równik, znajdują się na niej ogromne pustynie, lasy równikowe, sawanny, wysokie góry i wielkie jeziora. Ale szczególnie interesująca jest jej geologia. Wschodnia część kontynentu znajduje się w strefie Wielkiego Rowu Afrykańskiego, ogromnego systemu pęknięć i obniżeń skorupy ziemskiej.
To miejsce, w którym afrykańska płyta jest rozciągana i stopniowo rozpada się na większe fragmenty. Nie dzieje się to szybko. Nie zobaczymy jutro nowego oceanu. Ale w skali geologicznej sytuacja jest zupełnie inna. Jeżeli proces rozciągania będzie trwał przez wystarczająco długi czas, skorupa może stać się coraz cieńsza, a między rozdzielającymi się fragmentami może w przyszłości powstać nowy basen oceaniczny.
Innymi słowy: Afryka może pewnego dnia wyglądać inaczej niż dzisiaj. Ziemia właśnie teraz przebudowuje mapę. Tylko robi to z prędkością, której człowiek prawie nie zauważa.
Europa — mały kontynent z ogromną historią
Europa jest stosunkowo niewielka w porównaniu z Azją czy Afryką, ale jej krajobraz jest niezwykle zróżnicowany. Na północy znajdują się obszary subarktyczne, na południu góry i klimat śródziemnomorski, a pomiędzy nimi rozciągają się niziny, wyżyny i rozległe dorzecza.
Europa jest także dobrym przykładem tego, jak niewielki obszar może posiadać niezwykle skomplikowaną historię geologiczną. Alpy powstały w związku ze zderzaniem się płyt i fragmentów skorupy. Góry Skandynawskie mają znacznie starszą historię. Islandia leży natomiast w wyjątkowym miejscu, gdzie procesy związane z rozsuwaniem się płyt są widoczne niemal na powierzchni.
A potem pojawia się człowiek. Przez tysiące lat mieszkańcy Europy budowali miasta, drogi, porty i pola uprawne. Wybrzeża zostały przekształcone, lasy wycięte, rzeki uregulowane. Dzisiejsza Europa jest więc jednocześnie dziełem geologii i człowieka.
Azja — kontynent ekstremów
Jeżeli istnieje kontynent, który można nazwać światem skrajności, jest nim Azja. Znajdziemy tutaj najwyższe góry świata, największe obszary pustynne, jedne z najzimniejszych miejsc zamieszkanych przez ludzi, rozległe stepy, tropikalne wyspy i ogromne niziny.
W samym centrum znajduje się Wyżyna Tybetańska, otoczona potężnymi pasmami górskimi. To tutaj znajduje się Himalajski system górski, którego najwyższym punktem jest Mount Everest.
Ale Everest nie jest po prostu „najwyższą górą”. Jest rezultatem potężnego procesu, który rozpoczął się, gdy płyta indyjska zaczęła zderzać się z płytą eurazjatycką. Płyta indyjska nadal przesuwa się na północ. Himalaje więc nie są pomnikiem zakończonej historii. Są miejscem, w którym historia geologiczna nadal trwa.
Najwyższe miejsce nie oznacza najdalszego od środka Ziemi
To jedna z piękniejszych zagadek geografii. Mount Everest jest najwyższym punktem powierzchni Ziemi nad poziomem morza. Ale nie jest punktem powierzchni Ziemi znajdującym się najdalej od środka planety.
Dlaczego? Ponieważ Ziemia nie jest idealną kulą. Jest lekko spłaszczona przy biegunach i wybrzuszona przy równiku. Dlatego punkt znajdujący się bliżej równika zaczyna z większej odległości od środka Ziemi.
W rezultacie szczyt Chimborazo w Ekwadorze znajduje się dalej od środka Ziemi niż szczyt Mount Everestu, mimo że jego wysokość nad poziomem morza jest znacznie mniejsza.
To świetny przykład tego, dlaczego w geografii zawsze trzeba pytać: „Najwyższy względem czego?”
Ameryka Północna — kontynent wielkich odległości
Ameryka Północna rozciąga się od obszarów tropikalnych po Arktykę. Na zachodzie wznoszą się Kordyliery, w których znajdują się między innymi Góry Skaliste. Dalej na wschód rozciągają się ogromne obszary równinne.
Ten układ ma ogromne znaczenie dla klimatu. Góry mogą zatrzymywać wilgotne masy powietrza, a rozległe równiny pozwalają masom powietrza przemieszczać się na duże odległości.
Dlatego w Ameryce Północnej mogą dochodzić do bardzo gwałtownych zmian temperatury. Zimne powietrze z północy może przemieszczać się daleko na południe. Ciepłe i wilgotne powietrze znad Zatoki Meksykańskiej może natomiast wędrować daleko na północ. Spotkanie tych mas powietrza może prowadzić do gwałtownych zjawisk pogodowych.
Kontynent staje się więc ogromną sceną, na której spotykają się różne światy atmosferyczne.
Ameryka Południowa — kontynent z górą po jednej stronie i lasem po drugiej
Ameryka Południowa ma bardzo charakterystyczną budowę. Na zachodzie ciągną się Andy — jeden z najdłuższych systemów górskich świata. Na wschód od nich rozciąga się ogromna Nizina Amazonki.
To niezwykłe zestawienie. Góry wznoszą się wysoko po zachodniej stronie kontynentu. Na wschodzie znajduje się jeden z największych systemów rzecznych Ziemi.
Pomiędzy nimi zachodzą procesy, które łączą geologię, klimat i wodę. Andy wpływają na przepływ powietrza i wody. Rzeki spływają z wysokich obszarów. Amazonka transportuje wodę i osady w kierunku Atlantyku.
A jednocześnie po drugiej stronie Andów znajduje się Atakama — jedno z najsuchszych miejsc świata. Kilkaset kilometrów może więc dzielić dwa skrajnie różne środowiska.
Australia — kontynent odizolowany przez ocean
Australia jest najmniejszym z tradycyjnie wyróżnianych kontynentów i jednocześnie jednym z najbardziej izolowanych. Przez bardzo długi czas jej fauna i flora rozwijały się w stosunkowej izolacji od innych kontynentów.
Dlatego Australia stała się domem dla niezwykłej liczby gatunków, których nie spotkamy naturalnie nigdzie indziej. Kangury, koale, dziobaki i wiele charakterystycznych torbaczy stały się symbolami tego kontynentu.
Izolacja geograficzna może więc stać się potężną siłą ewolucyjną. Jeśli grupa organizmów zostanie oddzielona od reszty populacji przez ocean, góry albo inne bariery, z czasem może zacząć ewoluować własną drogą.
W ten sposób geografia fizyczna może wpływać na samą historię życia.
Antarktyda — kontynent ukryty pod lodem
Antarktyda jest najbardziej niegościnnym kontynentem naszej planety. Większość jej powierzchni pokrywa lód. Ale pod tym lodem znajduje się prawdziwy kontynent. Są tam góry, doliny, równiny i baseny skalne.
Nie widzimy ich, ponieważ ogromna pokrywa lodowa ukrywa znaczną część powierzchni.
To prowadzi do niezwykłej myśli.
Możemy patrzeć na Antarktydę i nie widzieć jej prawdziwego krajobrazu.
Mapa satelitarna pokazuje biel. Mapa geologiczna odsłania zupełnie inny świat.
Pod lodem znajduje się rzeźba terenu, której historia rozpoczęła się na długo przed pojawieniem się współczesnej pokrywy lodowej.
Kontynenty nie zawsze wyglądały tak jak dziś
A teraz dochodzimy do jednej z najważniejszych idei w historii geografii.
Jeżeli spojrzysz na zachodnią Afrykę i wschodnią część Ameryki Południowej, możesz zauważyć coś niezwykłego. Ich kształty wydają się do siebie pasować.
Nie są idealnymi kawałkami układanki, ale podobieństwo jest uderzające. Już w XIX wieku naukowcy zauważali podobieństwa między kontynentami, między innymi w budowie geologicznej i rozmieszczeniu skamieniałości.
Na początku XX wieku niemiecki meteorolog i geofizyk Alfred Wegener rozwinął ideę dryfu kontynentów. Według jego hipotezy kontynenty nie zawsze znajdowały się tam, gdzie obecnie.
Początkowo teoria spotkała się z dużym sceptycyzmem. Problem był zasadniczy. Wegener miał mocne dowody na przemieszczanie kontynentów, ale nie potrafił właściwie wyjaśnić mechanizmu, który miałby je przesuwać.
Dopiero rozwój teorii tektoniki płyt dostarczył brakującej części układanki.
Pangea — świat bez oceanów, które znamy
Około 200 milionów lat temu większość dzisiejszych kontynentów była połączona w ogromny superkontynent zwany Pangeą.
Wyobraź sobie świat bez współczesnego Atlantyku. Ameryka Południowa i Afryka znajdowały się obok siebie. Ameryka Północna była częścią tego samego wielkiego układu. Europa i Azja znajdowały się w znacznie innym położeniu względem pozostałych lądów.
Pangea nie była pierwszym superkontynentem w historii Ziemi. Planeta przechodziła przez wiele okresów, w których wielkie fragmenty lądu łączyły się i rozpadały.
To oznacza, że historia kontynentów jest cyklem.
Kontynenty łączą się. Kontynenty rozpadają się. Oceany otwierają się. Oceany znikają.
Proces ten trwa przez setki milionów lat.
Jak powstaje ocean?
To pytanie brzmi dziwnie. Przecież ocean wydaje się czymś ogromnym i stałym. A jednak ocean może powstać.
Jeżeli fragment litosfery zaczyna się rozciągać, może dojść do pęknięcia kontynentu. Z czasem pojawia się obniżenie. W jego obrębie może zacząć powstawać nowa skorupa oceaniczna.
Woda wypełnia powiększający się basen.
Tak może narodzić się nowy ocean.
Właśnie dlatego Wielki Rów Afrykański jest tak fascynujący. To miejsce może być bardzo wczesnym etapem procesu, który w odległej przyszłości doprowadzi do powstania nowego zbiornika oceanicznego.
Geografia nie opisuje więc wyłącznie tego, co istnieje. Opisuje również procesy prowadzące do tego, co dopiero może powstać.
Dno oceanu również się porusza
Na środku wielu oceanów znajdują się ogromne podmorskie pasma górskie zwane grzbietami śródoceanicznymi. To miejsca, gdzie płyty tektoniczne oddalają się od siebie, a z głębi Ziemi wydobywa się materiał tworzący nową skorupę oceaniczną.
Oznacza to, że dno oceanu nie jest starą, nieruchomą powierzchnią. Jest nieustannie tworzone i przemieszczane.
Można powiedzieć, że oceany mają własne „taśmy produkcyjne”. Nowa skorupa powstaje w pobliżu grzbietów. Płyty przesuwają ją coraz dalej. W innych miejscach skorupa oceaniczna może zostać wciągnięta z powrotem do wnętrza Ziemi w strefach subdukcji.
To gigantyczny cykl.
Materiał wydobywa się z głębi. Tworzy skorupę. Przemieszcza się. A następnie może ponownie zniknąć we wnętrzu planety.
Ziemia recyklinguje własną powierzchnię
To jedna z najbardziej niezwykłych rzeczy w geologii. Wiele skał znajdujących się dzisiaj na powierzchni nie jest „pierwotnych”.
Skała może zostać wypiętrzona. Potem zerodowana. Jej fragmenty mogą zostać przeniesione przez rzekę. Mogą osiąść na dnie morza. Zostać zakopane. Pod wpływem ciśnienia i temperatury zmienić się w inną skałę. Jeszcze później mogą zostać przetopione i ponownie wydostać się na powierzchnię.
Cykl skał jest więc ogromnym systemem recyklingu. Ziemia nieustannie przetwarza własną materię.
To oznacza, że skała pod twoimi stopami może mieć za sobą historię, której nie sposób odczytać jednym spojrzeniem. Mogła kiedyś znajdować się na dnie oceanu. Mogła być częścią góry. Mogła zostać wyrzucona przez wulkan. Mogła być osadem naniesionym przez pradawną rzekę.
Kontynenty wpływają na klimat
Położenie kontynentów nie jest obojętne dla klimatu. Jeżeli wielki kontynent znajduje się w pobliżu bieguna, może zostać pokryty lodem. Jeżeli ogromny obszar lądu znajduje się w strefie suchej, może rozwinąć się pustynia. Jeżeli kontynent blokuje przepływ oceanu, może zmienić rozkład ciepła. Jeżeli powstaje wielkie pasmo górskie, może zmienić cyrkulację atmosferyczną i opady.
W przeszłości zmiany położenia kontynentów wpływały więc na klimat całej planety.
To kolejny dowód na to, że nie można studiować geografii elementami całkowicie oddzielonymi od siebie. Kontynenty wpływają na oceany. Oceany wpływają na atmosferę. Atmosfera wpływa na klimat. Klimat wpływa na życie. Życie wpływa na glebę i skład atmosfery. A wszystko dzieje się jednocześnie.
Mapa, która żyje
Kiedy patrzymy na mapę świata, zwykle myślimy o niej jak o fotografii. Od teraz spróbuj patrzeć na nią jak na klatkę filmu.
To tylko jeden moment.
Gdybyśmy mogli przyspieszyć historię Ziemi milion razy, zobaczylibyśmy kontynenty powoli przesuwające się po powierzchni planety. Atlantyk rozszerzałby się. Afryka przesuwałaby się w kierunku Europy. Australia zmieniałaby swoje położenie. Antarktyda wędrowałaby przez kolejne strefy klimatyczne. Góry powstawałyby i niszczały. Morza pojawiałyby się i znikały.
Świat, który znamy, przestałby wyglądać jak coś stałego.
Stałby się procesem.
I właśnie tym w rzeczywistości jest Ziemia.
Procesem.
Najważniejsza lekcja
Kontynenty nie są nieruchomymi fragmentami powierzchni Ziemi. Przemieszczają się wraz z płytami tektonicznymi, a ich obecne położenie jest tylko jednym etapem niezwykle długiej historii geologicznej. W przeszłości większość dzisiejszych lądów była połączona w superkontynenty, takie jak Pangea. W przyszłości układ kontynentów ponownie będzie wyglądał inaczej.
Zapamiętaj cztery pojęcia: kontynent, płyta tektoniczna, dryf kontynentów i Pangea. Kontynent to ogromny obszar lądu, płyta tektoniczna jest fragmentem litosfery przemieszczającym się po głębszych warstwach Ziemi, dryf kontynentów opisuje przemieszczanie się kontynentalnych mas lądowych, a Pangea była jednym z wielkich superkontynentów w historii naszej planety.
Najważniejsza myśl tej lekcji jest jednak prostsza.
Mapa świata nie jest wieczna.
To tylko fotografia wykonana w bardzo szczególnym momencie.
A teraz spójrz na Atlantyk i wyobraź sobie, że możesz cofnąć czas.
Brzegi Afryki i Ameryki Południowej zaczynają się zbliżać.
Ocean znika.
Kontynenty łączą się.
Ale jeśli cofniesz zegar jeszcze dalej, zobaczysz coś jeszcze dziwniejszego.
Pod stopami dinozaurów leży świat, którego nie rozpoznałby żaden współczesny podróżnik.
Dodaj komentarz