Planeta wody<\/h2>\n\n\n\n
Z kosmosu Ziemia wygl\u0105da jak niebieska planeta. Nie bez powodu. Oceany i inne zbiorniki wodne pokrywaj\u0105 oko\u0142o 71 procent powierzchni Ziemi. To w\u0142a\u015bnie ogromna ilo\u015b\u0107 wody sprawia, \u017ce nasza planeta r\u00f3\u017cni si\u0119 od znanych nam \u015bwiat\u00f3w skalistych. Woda nie jest jednak r\u00f3wnomiernie roz\u0142o\u017cona. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 znajduje si\u0119 w oceanach, a znacznie mniejsza cz\u0119\u015b\u0107 na l\u0105dach, w lodowcach, jeziorach, rzekach, glebie i atmosferze.<\/p>\n\n\n\n Ocean nie jest wi\u0119c dodatkiem do kontynent\u00f3w. W pewnym sensie mo\u017cna powiedzie\u0107 co\u015b odwrotnego: to l\u0105dy s\u0105 ogromnymi wyspami wystaj\u0105cymi z globalnego oceanu. Gdyby\u015bmy usun\u0119li wod\u0119 z powierzchni Ziemi, zobaczyliby\u015bmy zupe\u0142nie inn\u0105 planet\u0119 \u2014 \u015bwiat wielkich dolin, grzbiet\u00f3w i basen\u00f3w, kt\u00f3rych nie jeste\u015bmy w stanie dostrzec z powierzchni.<\/p>\n\n\n\n W geografii wyr\u00f3\u017cniamy przede wszystkim Ocean Spokojny, Atlantycki, Indyjski i Arktyczny<\/strong>, a wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie coraz cz\u0119\u015bciej r\u00f3wnie\u017c Ocean Po\u0142udniowy<\/strong>, otaczaj\u0105cy Antarktyd\u0119. Ka\u017cdy z nich ma w\u0142asn\u0105 histori\u0119, temperatur\u0119, pr\u0105dy, g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 i charakter.<\/p>\n\n\n\n Najwi\u0119kszym i najg\u0142\u0119bszym jest Ocean Spokojny<\/strong>. Rozci\u0105ga si\u0119 pomi\u0119dzy Azj\u0105, Australi\u0105 i obu Amerykami. Jest tak ogromny, \u017ce jego powierzchnia przewy\u017csza powierzchni\u0119 wszystkich l\u0105d\u00f3w Ziemi razem wzi\u0119tych. To w\u0142a\u015bnie w jego obr\u0119bie znajduje si\u0119 najg\u0142\u0119bsze znane miejsce oceanu \u2014 G\u0142\u0119bia Challengera w Rowie Maria\u0144skim<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Atlantyk jest znacznie m\u0142odszym oceanem w sensie geologicznym ni\u017c niekt\u00f3re starsze fragmenty dna oceanicznego, ale jego historia jest niezwykle interesuj\u0105ca. Rozszerza si\u0119 wzd\u0142u\u017c Grzbietu \u015ar\u00f3datlantyckiego, poniewa\u017c p\u0142yty po obu stronach stopniowo oddalaj\u0105 si\u0119 od siebie.<\/p>\n\n\n\n Ocean Indyjski le\u017cy pomi\u0119dzy Afryk\u0105, Azj\u0105, Australi\u0105 i Antarktyd\u0105. Jest silnie zwi\u0105zany z systemem monsunowym Azji, a jego powierzchniowe pr\u0105dy zmieniaj\u0105 si\u0119 sezonowo pod wp\u0142ywem wiatr\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Ocean Arktyczny jest najmniejszym i najp\u0142ytszym z g\u0142\u00f3wnych ocean\u00f3w. Znaczna jego cz\u0119\u015b\u0107 przez cz\u0119\u015b\u0107 roku lub ca\u0142y rok znajduje si\u0119 pod wp\u0142ywem lodu morskiego.<\/p>\n\n\n\n Ocean Po\u0142udniowy natomiast otacza Antarktyd\u0119 i jest miejscem, w kt\u00f3rym pot\u0119\u017cny Pr\u0105d Oko\u0142oantarktyczny<\/strong> kr\u0105\u017cy wok\u00f3\u0142 kontynentu, \u0142\u0105cz\u0105c wody trzech wielkich ocean\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Je\u017celi kto\u015b poprosi\u0142by ci\u0119 o wskazanie najwy\u017cszego \u0142a\u0144cucha g\u00f3rskiego na Ziemi, prawdopodobnie pomy\u015bla\u0142by\u015b o Himalajach. Tymczasem najwi\u0119kszy system g\u00f3rski naszej planety znajduje si\u0119 pod wod\u0105.<\/p>\n\n\n\n To system grzbiet\u00f3w \u015br\u00f3doceanicznych<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Rozci\u0105ga si\u0119 przez wszystkie oceany i tworzy ogromn\u0105 sie\u0107 podmorskich pasm. \u0141\u0105czna d\u0142ugo\u015b\u0107 tego systemu si\u0119ga dziesi\u0105tek tysi\u0119cy kilometr\u00f3w. W wielu miejscach jego grzbiety wznosz\u0105 si\u0119 kilka kilometr\u00f3w ponad otaczaj\u0105ce dno oceanu.<\/p>\n\n\n\n To w\u0142a\u015bnie tutaj powstaje znaczna cz\u0119\u015b\u0107 nowej skorupy oceanicznej.<\/p>\n\n\n\n Gdy p\u0142yty tektoniczne odsuwaj\u0105 si\u0119 od siebie, materia\u0142 z g\u0142\u0119bi Ziemi wznosi si\u0119 ku powierzchni. Po och\u0142odzeniu tworzy now\u0105 ska\u0142\u0119. Dno oceanu powoli rozszerza si\u0119, a starsza skorupa oddala si\u0119 od grzbietu.<\/p>\n\n\n\n Ocean jest wi\u0119c \u017cyw\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 geologicznego systemu Ziemi.<\/p>\n\n\n\n Jego dno jest produkowane.<\/p>\n\n\n\n Przesuwane.<\/p>\n\n\n\n A nast\u0119pnie w innych miejscach niszczone.<\/p>\n\n\n\n Wyobra\u017a sobie, \u017ce stoisz na powierzchni oceanu i zaczynasz schodzi\u0107 pionowo w d\u00f3\u0142.<\/p>\n\n\n\n Pierwsze setki metr\u00f3w nadal s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 \u015bwiata \u015bwiat\u0142a. Dociera tutaj promieniowanie s\u0142oneczne, \u017cyj\u0105 organizmy wykorzystuj\u0105ce energi\u0119 S\u0142o\u0144ca, a woda mo\u017ce by\u0107 stosunkowo ciep\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Ale im g\u0142\u0119biej schodzisz, tym mniej \u015bwiat\u0142a pozostaje.<\/p>\n\n\n\n Oko\u0142o 200 metr\u00f3w zaczyna si\u0119 strefa, w kt\u00f3rej \u015bwiat\u0142o staje si\u0119 coraz s\u0142absze.<\/p>\n\n\n\n W okolicach 1000 metr\u00f3w panuje ju\u017c niemal ca\u0142kowita ciemno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n Temperatura spada.<\/p>\n\n\n\n Ci\u015bnienie ro\u015bnie.<\/p>\n\n\n\n Na g\u0142\u0119boko\u015bci kilku kilometr\u00f3w ci\u015bnienie jest ogromne.<\/p>\n\n\n\n A jednak \u017cycie nadal istnieje.<\/p>\n\n\n\n Najg\u0142\u0119bszym znanym miejscem oceanu jest G\u0142\u0119bia Challengera w Rowie Maria\u0144skim, kt\u00f3rej g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 wynosi oko\u0142o 11 kilometr\u00f3w. Dok\u0142adna warto\u015b\u0107 zale\u017cy od sposobu i miejsca pomiaru, ale skala pozostaje osza\u0142amiaj\u0105ca.<\/p>\n\n\n\n Gdyby umie\u015bci\u0107 Mount Everest na dnie tej g\u0142\u0119bi, jego szczyt nadal znajdowa\u0142by si\u0119 pod wod\u0105.<\/p>\n\n\n\n To jedno z tych zda\u0144, kt\u00f3re brzmi jak fantazja, a jest konsekwencj\u0105 rzeczywistych proporcji naszej planety.<\/p>\n\n\n\n Przez d\u0142ugi czas ludzie zak\u0142adali, \u017ce g\u0142\u0119biny oceanu s\u0105 niemal ca\u0142kowicie pozbawione \u017cycia. Wydawa\u0142o si\u0119 logiczne: brak \u015bwiat\u0142a oznacza brak fotosyntezy, a brak fotosyntezy powinien oznacza\u0107 brak energii.<\/p>\n\n\n\n Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce natura znalaz\u0142a inne rozwi\u0105zania.<\/p>\n\n\n Na dnie ocean\u00f3w znajduj\u0105 si\u0119 kominy hydrotermalne<\/strong>. Woda przenika przez szczeliny skorupy, zostaje ogrzana przez kontakt z gor\u0105cymi ska\u0142ami, wzbogaca si\u0119 w r\u00f3\u017cne substancje chemiczne, a nast\u0119pnie wydostaje si\u0119 z powrotem do oceanu.<\/p>\n\n\n\n Wok\u00f3\u0142 takich komin\u00f3w powstaj\u0105 niezwyk\u0142e ekosystemy.<\/p>\n\n\n\n Nie s\u0105 one nap\u0119dzane bezpo\u015brednio \u015bwiat\u0142em s\u0142onecznym.<\/p>\n\n\n\n Podstaw\u0105 \u0142a\u0144cucha pokarmowego mo\u017ce by\u0107 chemosynteza<\/strong>, czyli wykorzystywanie energii pochodz\u0105cej z reakcji chemicznych.<\/p>\n\n\n\n To odkrycie zmieni\u0142o spos\u00f3b, w jaki my\u015blimy o \u017cyciu.<\/p>\n\n\n\n Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce energia dla ekosystemu nie musi zawsze pochodzi\u0107 ze S\u0142o\u0144ca.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017ce pochodzi\u0107 z wn\u0119trza planety.<\/p>\n\n\n\n Geografowie i oceanografowie dziel\u0105 ocean na r\u00f3\u017cne strefy zale\u017cnie mi\u0119dzy innymi od g\u0142\u0119boko\u015bci, ilo\u015bci \u015bwiat\u0142a i warunk\u00f3w fizycznych.<\/p>\n\n\n\n Najbardziej powierzchniowa warstwa otrzymuje wystarczaj\u0105c\u0105 ilo\u015b\u0107 \u015bwiat\u0142a, aby mog\u0142a zachodzi\u0107 fotosynteza. To tutaj znajduj\u0105 si\u0119 mikroskopijne organizmy zwane fitoplanktonem<\/strong>, kt\u00f3re s\u0105 jednymi z najwa\u017cniejszych producent\u00f3w materii organicznej w oceanach.<\/p>\n\n\n\n Fitoplankton jest mikroskopijny, ale jego znaczenie jest ogromne.<\/p>\n\n\n\n To w\u0142a\u015bnie te niewielkie organizmy stanowi\u0105 podstaw\u0119 wielu oceanicznych sieci pokarmowych.<\/p>\n\n\n\n \u017bywi\u0105 si\u0119 nimi drobne zwierz\u0119ta.<\/p>\n\n\n\n Te s\u0105 zjadane przez wi\u0119ksze.<\/p>\n\n\n\n Wi\u0119ksze przez jeszcze wi\u0119ksze.<\/p>\n\n\n\n W ten spos\u00f3b niewidoczny go\u0142ym okiem plankton mo\u017ce zasila\u0107 ca\u0142e \u0142a\u0144cuchy \u017cycia ko\u0144cz\u0105ce si\u0119 na wielorybach, rekinach czy innych ogromnych drapie\u017cnikach.<\/p>\n\n\n\n Ocean przypomina wi\u0119c wielk\u0105 piramid\u0119, kt\u00f3rej fundament jest niemal niewidzialny.<\/p>\n\n\n\n To jedna z najpi\u0119kniejszych zale\u017cno\u015bci w przyrodzie.<\/p>\n\n\n\n Ogromny wieloryb mo\u017ce wa\u017cy\u0107 dziesi\u0105tki ton.<\/p>\n\n\n\n A jednak jego istnienie jest zwi\u0105zane z organizmami tak ma\u0142ymi, \u017ce nie mo\u017cna ich dostrzec pojedynczo bez mikroskopu.<\/p>\n\n\n\n Fitoplankton wykorzystuje \u015bwiat\u0142o i sk\u0142adniki od\u017cywcze, tworz\u0105c materi\u0119 organiczn\u0105. Nast\u0119pnie energia przechodzi przez kolejne poziomy sieci pokarmowej.<\/p>\n\n\n\n W pewnym sensie mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce wieloryb zaczyna si\u0119 od \u015bwiat\u0142a s\u0142onecznego.<\/p>\n\n\n\n Promie\u0144 S\u0142o\u0144ca trafia do oceanu.<\/p>\n\n\n\n Fitoplankton wykorzystuje jego energi\u0119.<\/p>\n\n\n\n Ma\u0142y organizm zostaje zjedzony.<\/p>\n\n\n\n Nast\u0119pny zostaje zjedzony przez wi\u0119kszego.<\/p>\n\n\n\n Po wielu etapach energia mo\u017ce znale\u017a\u0107 si\u0119 w ciele gigantycznego ssaka.<\/p>\n\n\n\n To niezwykle d\u0142ugi \u0142a\u0144cuch \u0142\u0105cz\u0105cy S\u0142o\u0144ce z najwi\u0119kszymi zwierz\u0119tami planety.<\/p>\n\n\n\n Ocean nie tylko jest domem dla \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n Jest r\u00f3wnie\u017c jednym z najwa\u017cniejszych element\u00f3w systemu klimatycznego.<\/p>\n\n\n\n Woda ma du\u017c\u0105 pojemno\u015b\u0107 ciepln\u0105, dzi\u0119ki czemu oceany poch\u0142aniaj\u0105 ogromne ilo\u015bci energii. Nast\u0119pnie pr\u0105dy morskie przemieszczaj\u0105 ciep\u0142o mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi cz\u0119\u015bciami planety.<\/p>\n\n\n Wyobra\u017a sobie ocean jako gigantyczny system transportowy.<\/p>\n\n\n\n Ciep\u0142a woda mo\u017ce p\u0142yn\u0105\u0107 w jednym kierunku.<\/p>\n\n\n\n Ch\u0142odniejsza w innym.<\/p>\n\n\n\n Woda powierzchniowa mo\u017ce opada\u0107 w g\u0142\u0119bszych rejonach.<\/p>\n\n\n\n Woda z g\u0142\u0119bin mo\u017ce ponownie wyp\u0142ywa\u0107 ku powierzchni.<\/p>\n\n\n\n Powstaje ogromna cyrkulacja obejmuj\u0105ca ca\u0142e oceany.<\/p>\n\n\n\n Niekt\u00f3re elementy tego systemu s\u0105 nap\u0119dzane wiatrem, inne r\u00f3\u017cnicami temperatury i zasolenia. G\u0119stsza, ch\u0142odniejsza i bardziej s\u0142ona woda mo\u017ce opada\u0107 g\u0142\u0119biej, podczas gdy l\u017cejsza woda pozostaje bli\u017cej powierzchni.<\/p>\n\n\n\n W ten spos\u00f3b ocean przenosi nie tylko wod\u0119.<\/p>\n\n\n\n Przenosi r\u00f3wnie\u017c ciep\u0142o, tlen, sk\u0142adniki od\u017cywcze i rozpuszczone substancje chemiczne<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Jednym z najbardziej znanych pr\u0105d\u00f3w oceanicznych jest Golfsztrom<\/strong> oraz zwi\u0105zany z nim system pr\u0105d\u00f3w p\u00f3\u0142nocnego Atlantyku.<\/p>\n\n\n\n Ciep\u0142e wody przemieszczaj\u0105 si\u0119 z rejon\u00f3w tropikalnych w kierunku p\u00f3\u0142nocnego Atlantyku. Ten transport ciep\u0142a jest jednym z czynnik\u00f3w wp\u0142ywaj\u0105cych na klimat Europy Zachodniej i P\u00f3\u0142nocno-Zachodniej.<\/p>\n\n\n\n Nie oznacza to, \u017ce Golfsztrom jest jedynym powodem \u0142agodnego klimatu Europy. Na klimat wp\u0142ywaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c cyrkulacja atmosferyczna, po\u0142o\u017cenie kontynentu, wiatry zachodnie i wiele innych proces\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Ale ocean jest ogromnym graczem.<\/p>\n\n\n\n Dlatego miasta po\u0142o\u017cone na podobnych szeroko\u015bciach geograficznych mog\u0105 mie\u0107 zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne warunki.<\/p>\n\n\n\n Geografia po raz kolejny pokazuje, \u017ce sama szeroko\u015b\u0107 geograficzna nie wystarcza.<\/p>\n\n\n\n Kiedy patrzysz na fal\u0119 na pla\u017cy, mo\u017cesz odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce woda przemierza ocean od miejsca powstania a\u017c do brzegu.<\/p>\n\n\n\n W rzeczywisto\u015bci ruch wody jest bardziej skomplikowany.<\/p>\n\n\n\n Fala jest przede wszystkim sposobem przemieszczania si\u0119 energii<\/strong> przez wod\u0119.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0105steczki wody wykonuj\u0105 ruchy orbitalne i przekazuj\u0105 energi\u0119 s\u0105siednim cz\u0105steczkom.<\/p>\n\n\n\n To dlatego ogromne fale mog\u0105 przemieszcza\u0107 energi\u0119 na du\u017ce odleg\u0142o\u015bci, mimo \u017ce sama woda nie podr\u00f3\u017cuje w taki spos\u00f3b, jak sugeruje obraz powierzchni.<\/p>\n\n\n\n Na otwartym oceanie fale mog\u0105 powstawa\u0107 w wyniku dzia\u0142ania wiatru. Ich wielko\u015b\u0107 zale\u017cy mi\u0119dzy innymi od si\u0142y wiatru, czasu jego dzia\u0142ania i d\u0142ugo\u015bci obszaru, nad kt\u00f3rym wieje.<\/p>\n\n\n\n Ale istnieje jeszcze jeden rodzaj fal, kt\u00f3ry potrafi przemierza\u0107 ca\u0142e baseny oceaniczne.<\/p>\n\n\n\n Tsunami nie jest zwyk\u0142\u0105 fal\u0105 wiatrow\u0105.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017ce powsta\u0107 mi\u0119dzy innymi w wyniku gwa\u0142townego przesuni\u0119cia dna morskiego podczas trz\u0119sienia ziemi.<\/p>\n\n\n\n Je\u017celi ogromna ilo\u015b\u0107 wody zostanie nagle przemieszczona, energia zaczyna rozchodzi\u0107 si\u0119 po oceanie.<\/p>\n\n\n\n Na otwartym morzu fala tsunami mo\u017ce mie\u0107 niewielk\u0105 wysoko\u015b\u0107 i by\u0107 trudna do zauwa\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n Kiedy jednak zbli\u017ca si\u0119 do p\u0142ytkich w\u00f3d przy brzegu, jej pr\u0119dko\u015b\u0107 spada, a energia zostaje skoncentrowana w coraz wy\u017cszej fali.<\/p>\n\n\n\n Dlatego tsunami mo\u017ce by\u0107 niemal niewidoczne na otwartym oceanie, a nast\u0119pnie sta\u0107 si\u0119 katastrofalnym zjawiskiem przy wybrze\u017cu.<\/p>\n\n\n\n To kolejny przyk\u0142ad tego, jak ogromna jest r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy tym, co dzieje si\u0119 na \u015brodku oceanu, a tym, co obserwujemy na brzegu.<\/p>\n\n\n\n Wybrze\u017ce jest jedn\u0105 z najbardziej dynamicznych stref Ziemi.<\/p>\n\n\n\n Tutaj spotykaj\u0105 si\u0119 l\u0105d, ocean, atmosfera, rzeki, fale, p\u0142ywy i organizmy \u017cywe.<\/p>\n\n\n\n Linia brzegowa nie jest sta\u0142\u0105 kresk\u0105 na mapie.<\/p>\n\n\n\n Przesuwa si\u0119.<\/p>\n\n\n\n Fale zabieraj\u0105 materia\u0142.<\/p>\n\n\n\n Inne procesy go odk\u0142adaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n Rzeki dostarczaj\u0105 osad\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Burze mog\u0105 przebudowa\u0107 pla\u017c\u0119 w ci\u0105gu kilku godzin.<\/p>\n\n\n\n Lodowce mog\u0105 wyrze\u017abi\u0107 g\u0142\u0119bokie zatoki.<\/p>\n\n\n Niekt\u00f3re wybrze\u017ca s\u0105 skaliste i strome.<\/p>\n\n\n\n Inne tworz\u0105 szerokie pla\u017ce.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze inne s\u0105 zdominowane przez delty rzeczne, namorzyny albo rafy koralowe.<\/p>\n\n\n\n Ka\u017cdy typ wybrze\u017ca opowiada inn\u0105 histori\u0119.<\/p>\n\n\n\n Wyobra\u017a sobie rzek\u0119 p\u0142yn\u0105c\u0105 przez kontynent.<\/p>\n\n\n\n Po drodze zabiera ze sob\u0105 drobiny piasku, mu\u0142u i gliny.<\/p>\n\n\n\n Kiedy dociera do morza, jej pr\u0119dko\u015b\u0107 mo\u017ce si\u0119 zmniejszy\u0107.<\/p>\n\n\n\n Woda nie jest ju\u017c w stanie transportowa\u0107 ca\u0142ego materia\u0142u.<\/p>\n\n\n\n Osady zaczynaj\u0105 opada\u0107.<\/p>\n\n\n\n Z czasem powstaje delta.<\/p>\n\n\n Niekt\u00f3re delty s\u0105 tak ogromne, \u017ce mo\u017cna je zobaczy\u0107 z kosmosu.<\/p>\n\n\n\n Delta Nilu, Gangesu i Brahmaputry czy Missisipi pokazuj\u0105, \u017ce rzeka mo\u017ce nie tylko niszczy\u0107 i transportowa\u0107 l\u0105d.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c budowa\u0107 nowy l\u0105d<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n To fascynuj\u0105cy paradoks.<\/p>\n\n\n\n Ta sama rzeka mo\u017ce przez tysi\u0105ce lat zabiera\u0107 materia\u0142 z jednego miejsca i odk\u0142ada\u0107 go w innym, stopniowo zmieniaj\u0105c kszta\u0142t kontynentu.<\/p>\n\n\n\n Je\u017celi b\u0119dziesz przez kilka godzin obserwowa\u0107 brzeg morza, mo\u017cesz zauwa\u017cy\u0107, \u017ce poziom wody si\u0119 zmienia.<\/p>\n\n\n\n To p\u0142ywy<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Najwa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119 odgrywa tutaj grawitacyjne oddzia\u0142ywanie Ksi\u0119\u017cyca, a tak\u017ce S\u0142o\u0144ca.<\/p>\n\n\n\n Ocean nie jest wi\u0119c statycznym zbiornikiem.<\/p>\n\n\n\n Jego powierzchnia regularnie podnosi si\u0119 i opada.<\/p>\n\n\n\n W niekt\u00f3rych miejscach r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy przyp\u0142ywem a odp\u0142ywem jest niewielka.<\/p>\n\n\n\n W innych mo\u017ce by\u0107 ogromna.<\/p>\n\n\n Zatoka Fundy w Kanadzie s\u0142ynie z bardzo du\u017cych zakres\u00f3w p\u0142yw\u00f3w. Kszta\u0142t zatoki i lokalna geometria zbiornika wzmacniaj\u0105 naturalne zmiany poziomu wody.<\/p>\n\n\n\n To pokazuje, \u017ce nawet pozornie proste zjawisko zale\u017cy od wielu czynnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Grawitacja Ksi\u0119\u017cyca jest tylko pocz\u0105tkiem historii.<\/p>\n\n\n\n Reszt\u0119 dopisuje geometria oceanu.<\/p>\n\n\n\n W ciep\u0142ych, p\u0142ytkich wodach tropikalnych mo\u017cemy znale\u017a\u0107 jedne z najbardziej r\u00f3\u017cnorodnych ekosystem\u00f3w Ziemi \u2014 rafy koralowe<\/strong>.<\/p>\n\n\n Koralowce s\u0105 zwierz\u0119tami, cho\u0107 ich wygl\u0105d mo\u017ce sugerowa\u0107 ro\u015bliny lub ska\u0142y.<\/p>\n\n\n\n Buduj\u0105 wapienne szkielety, kt\u00f3re z czasem tworz\u0105 rozleg\u0142e struktury.<\/p>\n\n\n\n Wok\u00f3\u0142 nich \u017cyj\u0105 ryby, mi\u0119czaki, skorupiaki, g\u0105bki i ogromna liczba innych organizm\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Rafy s\u0105 wi\u0119c przyk\u0142adami ekosystem\u00f3w, kt\u00f3re potrafi\u0105 dos\u0142ownie budowa\u0107 w\u0142asne \u015brodowisko \u017cycia<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Koralowiec tworzy struktur\u0119.<\/p>\n\n\n\n Struktura zapewnia schronienie.<\/p>\n\n\n\n Schronienie pozwala \u017cy\u0107 innym organizmom.<\/p>\n\n\n\n One z kolei wp\u0142ywaj\u0105 na \u015brodowisko.<\/p>\n\n\n\n Powstaje skomplikowane miasto biologiczne.<\/p>\n\n\n\n Jest jeszcze jedna niezwyk\u0142a w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 ocean\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Woda poch\u0142ania gazy z atmosfery, mi\u0119dzy innymi dwutlenek w\u0119gla.<\/p>\n\n\n\n Ocean jest wi\u0119c cz\u0119\u015bci\u0105 globalnego obiegu w\u0119gla.<\/p>\n\n\n\n Dwutlenek w\u0119gla mo\u017ce zosta\u0107 rozpuszczony w wodzie, wykorzystany przez organizmy morskie albo przemieszczony do g\u0142\u0119bszych warstw.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0119\u015b\u0107 materii organicznej opada w d\u00f3\u0142.<\/p>\n\n\n\n W pewnym sensie ocean mo\u017ce wi\u0119c transportowa\u0107 w\u0119giel z powierzchni ku g\u0142\u0119binom.<\/p>\n\n\n\n Ten proces jest jednym z element\u00f3w systemu klimatycznego Ziemi.<\/p>\n\n\n\n Ale ocean nie jest niesko\u0144czonym magazynem.<\/p>\n\n\n\n Wraz ze wzrostem st\u0119\u017cenia dwutlenku w\u0119gla w atmosferze zmienia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c chemia ocean\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0119\u015b\u0107 poch\u0142oni\u0119tego CO\u2082 prowadzi do wzrostu kwasowo\u015bci wody, co mo\u017ce utrudnia\u0107 \u017cycie organizmom buduj\u0105cym wapienne szkielety.<\/p>\n\n\n\n Ocean nie tylko reaguje na zmiany klimatu.<\/p>\n\n\n\n Sam jest jednym z element\u00f3w, kt\u00f3re te zmiany kszta\u0142tuj\u0105.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017ce najbardziej fascynuj\u0105cym faktem dotycz\u0105cym ocean\u00f3w jest to, jak ma\u0142o o nich wiemy.<\/p>\n\n\n\n Dno oceaniczne jest ogromne.<\/p>\n\n\n\n Warunki s\u0105 trudne.<\/p>\n\n\n\n Ci\u015bnienie na du\u017cych g\u0142\u0119boko\u015bciach jest gigantyczne.<\/p>\n\n\n\n Brak \u015bwiat\u0142a utrudnia obserwacje.<\/p>\n\n\n\n Wyprawy badawcze s\u0105 kosztowne i technicznie skomplikowane.<\/p>\n\n\n\n Dlatego ocean pozostaje jednym z najwi\u0119kszych obszar\u00f3w badawczych naszej planety.<\/p>\n\n\n\n Nawet dzisiaj mo\u017cemy odkrywa\u0107 nowe gatunki, nowe struktury geologiczne i nowe procesy zachodz\u0105ce pod powierzchni\u0105.<\/p>\n\n\n\n To niezwyk\u0142e, \u017ce na planecie, kt\u00f3r\u0105 fotografujemy z kosmosu od dziesi\u0119cioleci, nadal istniej\u0105 miejsca, kt\u00f3rych cz\u0142owiek nie widzia\u0142 bezpo\u015brednio.<\/p>\n\n\n\n Oceany s\u0105 nie tylko ogromnymi zbiornikami wody. S\u0105 jednym z najwa\u017cniejszych element\u00f3w systemu Ziemi. Magazynuj\u0105 i transportuj\u0105 ciep\u0142o, wp\u0142ywaj\u0105 na klimat, uczestnicz\u0105 w obiegu w\u0119gla i wody, tworz\u0105 \u015brodowisko dla ogromnej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci \u017cycia, a ich dno podlega nieustannym procesom tektonicznym.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Zapami\u0119taj przede wszystkim, \u017ce ocean ma w\u0142asn\u0105 geografi\u0119. Ma g\u00f3ry, doliny, r\u00f3wniny, rowy, wulkany i grzbiety<\/strong>. Ma r\u00f3wnie\u017c w\u0142asne \u201edrogi\u201d \u2014 pr\u0105dy morskie, kt\u00f3re transportuj\u0105 wod\u0119 i energi\u0119 przez ogromne odleg\u0142o\u015bci. Pod powierzchni\u0105 istniej\u0105 strefy, w kt\u00f3rych \u015bwiat\u0142o znika, ci\u015bnienie ro\u015bnie do niewyobra\u017calnych warto\u015bci, a mimo to \u017cycie nadal znajduje sposoby na przetrwanie.<\/p>\n\n\n\n Najwa\u017cniejsza my\u015bl tej lekcji jest prosta: nie patrz na ocean jak na pust\u0105 niebiesk\u0105 przestrze\u0144.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Kiedy nast\u0119pnym razem zobaczysz morze, wyobra\u017a sobie, co znajduje si\u0119 pod jego powierzchni\u0105. By\u0107 mo\u017ce kilka kilometr\u00f3w ni\u017cej rozci\u0105ga si\u0119 podwodny \u0142a\u0144cuch g\u00f3rski. Jeszcze g\u0142\u0119biej mo\u017ce znajdowa\u0107 si\u0119 ciemna dolina. W szczelinach dna mo\u017ce kr\u0105\u017cy\u0107 gor\u0105ca woda wydobywaj\u0105ca si\u0119 z wn\u0119trza Ziemi. A gdzie\u015b w ca\u0142kowitej ciemno\u015bci mo\u017ce istnie\u0107 organizm, kt\u00f3rego cz\u0142owiek jeszcze nigdy nie zobaczy\u0142.<\/p>\n\n\n\n I by\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie tam, w miejscu pozbawionym \u015bwiat\u0142a, znajduje si\u0119 odpowied\u017a na jedno z najstarszych pyta\u0144: jak w\u0142a\u015bciwie zacz\u0119\u0142o si\u0119 \u017cycie?<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Na mapie ocean wygl\u0105da jak pusta przestrze\u0144. Niebieski kolor wype\u0142nia ogromne obszary mi\u0119dzy kontynentami, jakby nic si\u0119 tam nie znajdowa\u0142o. To jedno z najwi\u0119kszych z\u0142udze\u0144 geografii. Pod powierzchni\u0105 oceanu istnieje \u015bwiat r\u00f3wnie rozbudowany jak l\u0105dy, kt\u00f3re znamy. S\u0105 tam g\u00f3ry wy\u017csze od wielu europejskich szczyt\u00f3w, g\u0142\u0119bokie doliny, rozleg\u0142e r\u00f3wniny, podmorskie wulkany, kaniony i gigantyczne grzbiety […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":94,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-93","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-geografia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=93"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":95,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93\/revisions\/95"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/94"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=93"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=93"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=93"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}<\/figure>\n\n\n\n
Cztery wielkie oceany<\/h2>\n\n\n\n
Ocean ma w\u0142asne g\u00f3ry<\/h2>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
G\u0142\u0119bia Challengera \u2014 miejsce, w kt\u00f3rym ko\u0144czy si\u0119 \u015bwiat \u015bwiat\u0142a<\/h2>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Im g\u0142\u0119biej, tym dziwniejsze \u017cycie<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Ocean ma pi\u0119tra<\/h2>\n\n\n\n
Wieloryb zaczyna si\u0119 od mikroskopijnego organizmu<\/h2>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Ocean jest wielkim regulatorem klimatu<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Pr\u0105d, kt\u00f3ry wp\u0142ywa na Europ\u0119<\/h2>\n\n\n\n
Fale \u2014 energia podr\u00f3\u017cuj\u0105ca przez wod\u0119<\/h2>\n\n\n\n
Tsunami \u2014 fala, kt\u00f3ra nie zaczyna si\u0119 od wiatru<\/h2>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Wybrze\u017ce \u2014 miejsce spotkania dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Delta \u2014 rzeka, kt\u00f3ra buduje l\u0105d<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
P\u0142ywy \u2014 ocean oddycha<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Rafa koralowa \u2014 miasto zbudowane przez zwierz\u0119ta<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Ocean pami\u0119ta atmosfer\u0119<\/h2>\n\n\n\n
\u015awiat, kt\u00f3rego prawie nie znamy<\/h2>\n\n\n\n
Najwa\u017cniejsza lekcja<\/h2>\n\n\n\n