Kontynent nie jest po prostu du\u017c\u0105 wysp\u0105<\/h2>\n\n\n\n
Na pocz\u0105tku warto rozdzieli\u0107 dwa poj\u0119cia, kt\u00f3re brzmi\u0105 podobnie, ale oznaczaj\u0105 co\u015b innego: kontynent<\/strong> i p\u0142yta tektoniczna<\/strong>. Kontynent jest przede wszystkim ogromnym obszarem l\u0105du wyr\u00f3\u017cnianym w geografii. P\u0142yta tektoniczna natomiast jest wielkim fragmentem litosfery przemieszczaj\u0105cym si\u0119 po g\u0142\u0119bszych, bardziej plastycznych warstwach Ziemi. P\u0142yta mo\u017ce zawiera\u0107 kontynent, dno oceanu albo jedno i drugie.<\/p>\n\n\n\n To rozr\u00f3\u017cnienie jest niezwykle wa\u017cne. Wyobra\u017a sobie wielk\u0105 tafl\u0119 lodu p\u0142ywaj\u0105c\u0105 po wodzie. Je\u017celi na jej powierzchni znajduje si\u0119 kamie\u0144, mo\u017cesz powiedzie\u0107, \u017ce kamie\u0144 porusza si\u0119 razem z tafl\u0105. Ale kamie\u0144 i tafla nie s\u0105 tym samym. Podobnie kontynent mo\u017ce przemieszcza\u0107 si\u0119 razem z p\u0142yt\u0105 tektoniczn\u0105, ale nie jest sam\u0105 p\u0142yt\u0105.<\/p>\n\n\n To w\u0142a\u015bnie ruch p\u0142yt jest jednym z kluczy do zrozumienia wsp\u00f3\u0142czesnego uk\u0142adu kontynent\u00f3w. Bez niego mapa \u015bwiata by\u0142aby dla nas jedynie zbiorem kszta\u0142t\u00f3w. Dzi\u0119ki niemu zaczynamy widzie\u0107 histori\u0119 ukryt\u0105 pod powierzchni\u0105.<\/p>\n\n\n\n W wielu podr\u0119cznikach spotkasz siedem kontynent\u00f3w: Afryk\u0119, Europ\u0119, Azj\u0119, Ameryk\u0119 P\u00f3\u0142nocn\u0105, Ameryk\u0119 Po\u0142udniow\u0105, Australi\u0119 i Antarktyd\u0119<\/strong>. Ale tutaj pojawia si\u0119 ciekawostka. Granica mi\u0119dzy Europ\u0105 i Azj\u0105 nie jest tak oczywista jak granica mi\u0119dzy Afryk\u0105 i Ameryk\u0105 Po\u0142udniow\u0105. Europa i Azja tworz\u0105 bowiem jeden ogromny ci\u0105g l\u0105dowy \u2014 Eurazj\u0119.<\/p>\n\n\n\n Dlaczego wi\u0119c traktujemy je jako dwa kontynenty? To cz\u0119\u015bciowo kwestia tradycji geograficznej, historycznej i kulturowej. Za granic\u0119 mi\u0119dzy Europ\u0105 i Azj\u0105 przyjmuje si\u0119 zazwyczaj mi\u0119dzy innymi g\u00f3ry Ural, rzek\u0119 Ural, Morze Kaspijskie, Kaukaz, Morze Czarne i cie\u015bniny tureckie, cho\u0107 dok\u0142adny przebieg tej granicy mo\u017ce by\u0107 r\u00f3\u017cnie definiowany.<\/p>\n\n\n\n To pokazuje wa\u017cn\u0105 rzecz: kontynenty nie s\u0105 wy\u0142\u0105cznie obiektami przyrodniczymi. S\u0105 r\u00f3wnie\u017c poj\u0119ciami, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych cz\u0142owiek porz\u0105dkuje \u015bwiat.<\/strong> W przypadku innych kontynent\u00f3w granice s\u0105 bardziej oczywiste geograficznie, szczeg\u00f3lnie tam, gdzie oddzielaj\u0105 je oceany.<\/p>\n\n\n\n Afryka jest kontynentem wyj\u0105tkowym z wielu powod\u00f3w. Przecina j\u0105 r\u00f3wnik, znajduj\u0105 si\u0119 na niej ogromne pustynie, lasy r\u00f3wnikowe, sawanny, wysokie g\u00f3ry i wielkie jeziora. Ale szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ca jest jej geologia. Wschodnia cz\u0119\u015b\u0107 kontynentu znajduje si\u0119 w strefie Wielkiego Rowu Afryka\u0144skiego<\/strong>, ogromnego systemu p\u0119kni\u0119\u0107 i obni\u017ce\u0144 skorupy ziemskiej.<\/p>\n\n\n\n To miejsce, w kt\u00f3rym afryka\u0144ska p\u0142yta jest rozci\u0105gana i stopniowo rozpada si\u0119 na wi\u0119ksze fragmenty. Nie dzieje si\u0119 to szybko. Nie zobaczymy jutro nowego oceanu. Ale w skali geologicznej sytuacja jest zupe\u0142nie inna. Je\u017celi proces rozci\u0105gania b\u0119dzie trwa\u0142 przez wystarczaj\u0105co d\u0142ugi czas, skorupa mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 coraz cie\u0144sza, a mi\u0119dzy rozdzielaj\u0105cymi si\u0119 fragmentami mo\u017ce w przysz\u0142o\u015bci powsta\u0107 nowy basen oceaniczny.<\/p>\n\n\n\n Innymi s\u0142owy: Afryka mo\u017ce pewnego dnia wygl\u0105da\u0107 inaczej ni\u017c dzisiaj.<\/strong> Ziemia w\u0142a\u015bnie teraz przebudowuje map\u0119. Tylko robi to z pr\u0119dko\u015bci\u0105, kt\u00f3rej cz\u0142owiek prawie nie zauwa\u017ca.<\/p>\n\n\n\n Europa jest stosunkowo niewielka w por\u00f3wnaniu z Azj\u0105 czy Afryk\u0105, ale jej krajobraz jest niezwykle zr\u00f3\u017cnicowany. Na p\u00f3\u0142nocy znajduj\u0105 si\u0119 obszary subarktyczne, na po\u0142udniu g\u00f3ry i klimat \u015br\u00f3dziemnomorski, a pomi\u0119dzy nimi rozci\u0105gaj\u0105 si\u0119 niziny, wy\u017cyny i rozleg\u0142e dorzecza.<\/p>\n\n\n Europa jest tak\u017ce dobrym przyk\u0142adem tego, jak niewielki obszar mo\u017ce posiada\u0107 niezwykle skomplikowan\u0105 histori\u0119 geologiczn\u0105. Alpy powsta\u0142y w zwi\u0105zku ze zderzaniem si\u0119 p\u0142yt i fragment\u00f3w skorupy. G\u00f3ry Skandynawskie maj\u0105 znacznie starsz\u0105 histori\u0119. Islandia le\u017cy natomiast w wyj\u0105tkowym miejscu, gdzie procesy zwi\u0105zane z rozsuwaniem si\u0119 p\u0142yt s\u0105 widoczne niemal na powierzchni.<\/p>\n\n\n\n A potem pojawia si\u0119 cz\u0142owiek. Przez tysi\u0105ce lat mieszka\u0144cy Europy budowali miasta, drogi, porty i pola uprawne. Wybrze\u017ca zosta\u0142y przekszta\u0142cone, lasy wyci\u0119te, rzeki uregulowane. Dzisiejsza Europa jest wi\u0119c jednocze\u015bnie dzie\u0142em geologii i cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n Je\u017celi istnieje kontynent, kt\u00f3ry mo\u017cna nazwa\u0107 \u015bwiatem skrajno\u015bci, jest nim Azja. Znajdziemy tutaj najwy\u017csze g\u00f3ry \u015bwiata, najwi\u0119ksze obszary pustynne, jedne z najzimniejszych miejsc zamieszkanych przez ludzi, rozleg\u0142e stepy, tropikalne wyspy i ogromne niziny.<\/p>\n\n\n W samym centrum znajduje si\u0119 Wy\u017cyna Tybeta\u0144ska, otoczona pot\u0119\u017cnymi pasmami g\u00f3rskimi. To tutaj znajduje si\u0119 Himalajski system g\u00f3rski, kt\u00f3rego najwy\u017cszym punktem jest Mount Everest.<\/p>\n\n\n\n Ale Everest nie jest po prostu \u201enajwy\u017csz\u0105 g\u00f3r\u0105\u201d. Jest rezultatem pot\u0119\u017cnego procesu, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 si\u0119, gdy p\u0142yta indyjska zacz\u0119\u0142a zderza\u0107 si\u0119 z p\u0142yt\u0105 eurazjatyck\u0105. P\u0142yta indyjska nadal przesuwa si\u0119 na p\u00f3\u0142noc. Himalaje wi\u0119c nie s\u0105 pomnikiem zako\u0144czonej historii. S\u0105 miejscem, w kt\u00f3rym historia geologiczna nadal trwa.<\/p>\n\n\n\n To jedna z pi\u0119kniejszych zagadek geografii. Mount Everest jest najwy\u017cszym punktem powierzchni Ziemi nad poziomem morza. Ale nie jest punktem powierzchni Ziemi znajduj\u0105cym si\u0119 najdalej od \u015brodka planety.<\/p>\n\n\n\n Dlaczego? Poniewa\u017c Ziemia nie jest idealn\u0105 kul\u0105. Jest lekko sp\u0142aszczona przy biegunach i wybrzuszona przy r\u00f3wniku. Dlatego punkt znajduj\u0105cy si\u0119 bli\u017cej r\u00f3wnika zaczyna z wi\u0119kszej odleg\u0142o\u015bci od \u015brodka Ziemi.<\/p>\n\n\n\n W rezultacie szczyt Chimborazo w Ekwadorze<\/strong> znajduje si\u0119 dalej od \u015brodka Ziemi ni\u017c szczyt Mount Everestu, mimo \u017ce jego wysoko\u015b\u0107 nad poziomem morza jest znacznie mniejsza.<\/p>\n\n\n\n To \u015bwietny przyk\u0142ad tego, dlaczego w geografii zawsze trzeba pyta\u0107: \u201eNajwy\u017cszy wzgl\u0119dem czego?\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ameryka P\u00f3\u0142nocna rozci\u0105ga si\u0119 od obszar\u00f3w tropikalnych po Arktyk\u0119. Na zachodzie wznosz\u0105 si\u0119 Kordyliery, w kt\u00f3rych znajduj\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy innymi G\u00f3ry Skaliste. Dalej na wsch\u00f3d rozci\u0105gaj\u0105 si\u0119 ogromne obszary r\u00f3wninne.<\/p>\n\n\n\n Ten uk\u0142ad ma ogromne znaczenie dla klimatu. G\u00f3ry mog\u0105 zatrzymywa\u0107 wilgotne masy powietrza, a rozleg\u0142e r\u00f3wniny pozwalaj\u0105 masom powietrza przemieszcza\u0107 si\u0119 na du\u017ce odleg\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Dlatego w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej mog\u0105 dochodzi\u0107 do bardzo gwa\u0142townych zmian temperatury. Zimne powietrze z p\u00f3\u0142nocy mo\u017ce przemieszcza\u0107 si\u0119 daleko na po\u0142udnie. Ciep\u0142e i wilgotne powietrze znad Zatoki Meksyka\u0144skiej mo\u017ce natomiast w\u0119drowa\u0107 daleko na p\u00f3\u0142noc. Spotkanie tych mas powietrza mo\u017ce prowadzi\u0107 do gwa\u0142townych zjawisk pogodowych.<\/p>\n\n\n\n Kontynent staje si\u0119 wi\u0119c ogromn\u0105 scen\u0105, na kt\u00f3rej spotykaj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne \u015bwiaty atmosferyczne.<\/p>\n\n\n\n Ameryka Po\u0142udniowa ma bardzo charakterystyczn\u0105 budow\u0119. Na zachodzie ci\u0105gn\u0105 si\u0119 Andy \u2014 jeden z najd\u0142u\u017cszych system\u00f3w g\u00f3rskich \u015bwiata. Na wsch\u00f3d od nich rozci\u0105ga si\u0119 ogromna Nizina Amazonki.<\/p>\n\n\n To niezwyk\u0142e zestawienie. G\u00f3ry wznosz\u0105 si\u0119 wysoko po zachodniej stronie kontynentu. Na wschodzie znajduje si\u0119 jeden z najwi\u0119kszych system\u00f3w rzecznych Ziemi.<\/p>\n\n\n\n Pomi\u0119dzy nimi zachodz\u0105 procesy, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 geologi\u0119, klimat i wod\u0119. Andy wp\u0142ywaj\u0105 na przep\u0142yw powietrza i wody. Rzeki sp\u0142ywaj\u0105 z wysokich obszar\u00f3w. Amazonka transportuje wod\u0119 i osady w kierunku Atlantyku.<\/p>\n\n\n\n A jednocze\u015bnie po drugiej stronie And\u00f3w znajduje si\u0119 Atakama \u2014 jedno z najsuchszych miejsc \u015bwiata. Kilkaset kilometr\u00f3w mo\u017ce wi\u0119c dzieli\u0107 dwa skrajnie r\u00f3\u017cne \u015brodowiska.<\/p>\n\n\n\n Australia jest najmniejszym z tradycyjnie wyr\u00f3\u017cnianych kontynent\u00f3w i jednocze\u015bnie jednym z najbardziej izolowanych. Przez bardzo d\u0142ugi czas jej fauna i flora rozwija\u0142y si\u0119 w stosunkowej izolacji od innych kontynent\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Dlatego Australia sta\u0142a si\u0119 domem dla niezwyk\u0142ej liczby gatunk\u00f3w, kt\u00f3rych nie spotkamy naturalnie nigdzie indziej. Kangury, koale, dziobaki i wiele charakterystycznych torbaczy sta\u0142y si\u0119 symbolami tego kontynentu.<\/p>\n\n\n\n Izolacja geograficzna mo\u017ce wi\u0119c sta\u0107 si\u0119 pot\u0119\u017cn\u0105 si\u0142\u0105 ewolucyjn\u0105. Je\u015bli grupa organizm\u00f3w zostanie oddzielona od reszty populacji przez ocean, g\u00f3ry albo inne bariery, z czasem mo\u017ce zacz\u0105\u0107 ewoluowa\u0107 w\u0142asn\u0105 drog\u0105.<\/p>\n\n\n\n W ten spos\u00f3b geografia fizyczna mo\u017ce wp\u0142ywa\u0107 na sam\u0105 histori\u0119 \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n Antarktyda jest najbardziej niego\u015bcinnym kontynentem naszej planety. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jej powierzchni pokrywa l\u00f3d. Ale pod tym lodem znajduje si\u0119 prawdziwy kontynent. S\u0105 tam g\u00f3ry, doliny, r\u00f3wniny i baseny skalne.<\/p>\n\n\n\n Nie widzimy ich, poniewa\u017c ogromna pokrywa lodowa ukrywa znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powierzchni.<\/p>\n\n\n\n To prowadzi do niezwyk\u0142ej my\u015bli.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cemy patrze\u0107 na Antarktyd\u0119 i nie widzie\u0107 jej prawdziwego krajobrazu.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Mapa satelitarna pokazuje biel. Mapa geologiczna ods\u0142ania zupe\u0142nie inny \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n Pod lodem znajduje si\u0119 rze\u017aba terenu, kt\u00f3rej historia rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 na d\u0142ugo przed pojawieniem si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej pokrywy lodowej.<\/p>\n\n\n\n A teraz dochodzimy do jednej z najwa\u017cniejszych idei w historii geografii.<\/p>\n\n\n\n Je\u017celi spojrzysz na zachodni\u0105 Afryk\u0119 i wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Ameryki Po\u0142udniowej, mo\u017cesz zauwa\u017cy\u0107 co\u015b niezwyk\u0142ego. Ich kszta\u0142ty wydaj\u0105 si\u0119 do siebie pasowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n Nie s\u0105 idealnymi kawa\u0142kami uk\u0142adanki, ale podobie\u0144stwo jest uderzaj\u0105ce. Ju\u017c w XIX wieku naukowcy zauwa\u017cali podobie\u0144stwa mi\u0119dzy kontynentami, mi\u0119dzy innymi w budowie geologicznej i rozmieszczeniu skamienia\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Na pocz\u0105tku XX wieku niemiecki meteorolog i geofizyk Alfred Wegener<\/strong> rozwin\u0105\u0142 ide\u0119 dryfu kontynent\u00f3w. Wed\u0142ug jego hipotezy kontynenty nie zawsze znajdowa\u0142y si\u0119 tam, gdzie obecnie.<\/p>\n\n\n\n Pocz\u0105tkowo teoria spotka\u0142a si\u0119 z du\u017cym sceptycyzmem. Problem by\u0142 zasadniczy. Wegener mia\u0142 mocne dowody na przemieszczanie kontynent\u00f3w, ale nie potrafi\u0142 w\u0142a\u015bciwie wyja\u015bni\u0107 mechanizmu, kt\u00f3ry mia\u0142by je przesuwa\u0107.<\/p>\n\n\n\n Dopiero rozw\u00f3j teorii tektoniki p\u0142yt dostarczy\u0142 brakuj\u0105cej cz\u0119\u015bci uk\u0142adanki.<\/p>\n\n\n Oko\u0142o 200 milion\u00f3w lat temu wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzisiejszych kontynent\u00f3w by\u0142a po\u0142\u0105czona w ogromny superkontynent zwany Pange\u0105<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Wyobra\u017a sobie \u015bwiat bez wsp\u00f3\u0142czesnego Atlantyku. Ameryka Po\u0142udniowa i Afryka znajdowa\u0142y si\u0119 obok siebie. Ameryka P\u00f3\u0142nocna by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 tego samego wielkiego uk\u0142adu. Europa i Azja znajdowa\u0142y si\u0119 w znacznie innym po\u0142o\u017ceniu wzgl\u0119dem pozosta\u0142ych l\u0105d\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Pangea nie by\u0142a pierwszym superkontynentem w historii Ziemi. Planeta przechodzi\u0142a przez wiele okres\u00f3w, w kt\u00f3rych wielkie fragmenty l\u0105du \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 i rozpada\u0142y.<\/p>\n\n\n\n To oznacza, \u017ce historia kontynent\u00f3w jest cyklem.<\/p>\n\n\n\n Kontynenty \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119. Kontynenty rozpadaj\u0105 si\u0119. Oceany otwieraj\u0105 si\u0119. Oceany znikaj\u0105.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Proces ten trwa przez setki milion\u00f3w lat.<\/p>\n\n\n\n To pytanie brzmi dziwnie. Przecie\u017c ocean wydaje si\u0119 czym\u015b ogromnym i sta\u0142ym. A jednak ocean mo\u017ce powsta\u0107.<\/p>\n\n\n\n Je\u017celi fragment litosfery zaczyna si\u0119 rozci\u0105ga\u0107, mo\u017ce doj\u015b\u0107 do p\u0119kni\u0119cia kontynentu. Z czasem pojawia si\u0119 obni\u017cenie. W jego obr\u0119bie mo\u017ce zacz\u0105\u0107 powstawa\u0107 nowa skorupa oceaniczna.<\/p>\n\n\n\n Woda wype\u0142nia powi\u0119kszaj\u0105cy si\u0119 basen.<\/p>\n\n\n\n Tak mo\u017ce narodzi\u0107 si\u0119 nowy ocean.<\/p>\n\n\n\n W\u0142a\u015bnie dlatego Wielki R\u00f3w Afryka\u0144ski jest tak fascynuj\u0105cy. To miejsce mo\u017ce by\u0107 bardzo wczesnym etapem procesu, kt\u00f3ry w odleg\u0142ej przysz\u0142o\u015bci doprowadzi do powstania nowego zbiornika oceanicznego.<\/p>\n\n\n\n Geografia nie opisuje wi\u0119c wy\u0142\u0105cznie tego, co istnieje<\/strong>. Opisuje r\u00f3wnie\u017c procesy prowadz\u0105ce do tego, co dopiero mo\u017ce powsta\u0107<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Na \u015brodku wielu ocean\u00f3w znajduj\u0105 si\u0119 ogromne podmorskie pasma g\u00f3rskie zwane grzbietami \u015br\u00f3doceanicznymi<\/strong>. To miejsca, gdzie p\u0142yty tektoniczne oddalaj\u0105 si\u0119 od siebie, a z g\u0142\u0119bi Ziemi wydobywa si\u0119 materia\u0142 tworz\u0105cy now\u0105 skorup\u0119 oceaniczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n Oznacza to, \u017ce dno oceanu nie jest star\u0105, nieruchom\u0105 powierzchni\u0105. Jest nieustannie tworzone i przemieszczane.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce oceany maj\u0105 w\u0142asne \u201eta\u015bmy produkcyjne\u201d. Nowa skorupa powstaje w pobli\u017cu grzbiet\u00f3w. P\u0142yty przesuwaj\u0105 j\u0105 coraz dalej. W innych miejscach skorupa oceaniczna mo\u017ce zosta\u0107 wci\u0105gni\u0119ta z powrotem do wn\u0119trza Ziemi w strefach subdukcji.<\/p>\n\n\n\n To gigantyczny cykl.<\/p>\n\n\n\n Materia\u0142 wydobywa si\u0119 z g\u0142\u0119bi. Tworzy skorup\u0119. Przemieszcza si\u0119. A nast\u0119pnie mo\u017ce ponownie znikn\u0105\u0107 we wn\u0119trzu planety.<\/p>\n\n\n\n To jedna z najbardziej niezwyk\u0142ych rzeczy w geologii. Wiele ska\u0142 znajduj\u0105cych si\u0119 dzisiaj na powierzchni nie jest \u201epierwotnych\u201d.<\/p>\n\n\n\n Ska\u0142a mo\u017ce zosta\u0107 wypi\u0119trzona. Potem zerodowana. Jej fragmenty mog\u0105 zosta\u0107 przeniesione przez rzek\u0119. Mog\u0105 osi\u0105\u015b\u0107 na dnie morza. Zosta\u0107 zakopane. Pod wp\u0142ywem ci\u015bnienia i temperatury zmieni\u0107 si\u0119 w inn\u0105 ska\u0142\u0119. Jeszcze p\u00f3\u017aniej mog\u0105 zosta\u0107 przetopione i ponownie wydosta\u0107 si\u0119 na powierzchni\u0119.<\/p>\n\n\n\n Cykl ska\u0142 jest wi\u0119c ogromnym systemem recyklingu. Ziemia nieustannie przetwarza w\u0142asn\u0105 materi\u0119.<\/p>\n\n\n\n To oznacza, \u017ce ska\u0142a pod twoimi stopami mo\u017ce mie\u0107 za sob\u0105 histori\u0119, kt\u00f3rej nie spos\u00f3b odczyta\u0107 jednym spojrzeniem. Mog\u0142a kiedy\u015b znajdowa\u0107 si\u0119 na dnie oceanu. Mog\u0142a by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 g\u00f3ry. Mog\u0142a zosta\u0107 wyrzucona przez wulkan. Mog\u0142a by\u0107 osadem naniesionym przez pradawn\u0105 rzek\u0119.<\/p>\n\n\n\n Po\u0142o\u017cenie kontynent\u00f3w nie jest oboj\u0119tne dla klimatu. Je\u017celi wielki kontynent znajduje si\u0119 w pobli\u017cu bieguna, mo\u017ce zosta\u0107 pokryty lodem. Je\u017celi ogromny obszar l\u0105du znajduje si\u0119 w strefie suchej, mo\u017ce rozwin\u0105\u0107 si\u0119 pustynia. Je\u017celi kontynent blokuje przep\u0142yw oceanu, mo\u017ce zmieni\u0107 rozk\u0142ad ciep\u0142a. Je\u017celi powstaje wielkie pasmo g\u00f3rskie, mo\u017ce zmieni\u0107 cyrkulacj\u0119 atmosferyczn\u0105 i opady.<\/p>\n\n\n\n W przesz\u0142o\u015bci zmiany po\u0142o\u017cenia kontynent\u00f3w wp\u0142ywa\u0142y wi\u0119c na klimat ca\u0142ej planety.<\/p>\n\n\n\n To kolejny dow\u00f3d na to, \u017ce nie mo\u017cna studiowa\u0107 geografii elementami ca\u0142kowicie oddzielonymi od siebie. Kontynenty wp\u0142ywaj\u0105 na oceany. Oceany wp\u0142ywaj\u0105 na atmosfer\u0119. Atmosfera wp\u0142ywa na klimat. Klimat wp\u0142ywa na \u017cycie. \u017bycie wp\u0142ywa na gleb\u0119 i sk\u0142ad atmosfery. A wszystko dzieje si\u0119 jednocze\u015bnie.<\/p>\n\n\n\n Kiedy patrzymy na map\u0119 \u015bwiata, zwykle my\u015blimy o niej jak o fotografii. Od teraz spr\u00f3buj patrze\u0107 na ni\u0105 jak na klatk\u0119 filmu<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n To tylko jeden moment.<\/p>\n\n\n\n Gdyby\u015bmy mogli przyspieszy\u0107 histori\u0119 Ziemi milion razy, zobaczyliby\u015bmy kontynenty powoli przesuwaj\u0105ce si\u0119 po powierzchni planety. Atlantyk rozszerza\u0142by si\u0119. Afryka przesuwa\u0142aby si\u0119 w kierunku Europy. Australia zmienia\u0142aby swoje po\u0142o\u017cenie. Antarktyda w\u0119drowa\u0142aby przez kolejne strefy klimatyczne. G\u00f3ry powstawa\u0142yby i niszcza\u0142y. Morza pojawia\u0142yby si\u0119 i znika\u0142y.<\/p>\n\n\n\n \u015awiat, kt\u00f3ry znamy, przesta\u0142by wygl\u0105da\u0107 jak co\u015b sta\u0142ego.<\/p>\n\n\n\n Sta\u0142by si\u0119 procesem.<\/p>\n\n\n\n I w\u0142a\u015bnie tym w rzeczywisto\u015bci jest Ziemia.<\/p>\n\n\n\n Procesem.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Kontynenty nie s\u0105 nieruchomymi fragmentami powierzchni Ziemi. Przemieszczaj\u0105 si\u0119 wraz z p\u0142ytami tektonicznymi, a ich obecne po\u0142o\u017cenie jest tylko jednym etapem niezwykle d\u0142ugiej historii geologicznej. W przesz\u0142o\u015bci wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzisiejszych l\u0105d\u00f3w by\u0142a po\u0142\u0105czona w superkontynenty, takie jak Pangea. W przysz\u0142o\u015bci uk\u0142ad kontynent\u00f3w ponownie b\u0119dzie wygl\u0105da\u0142 inaczej.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Zapami\u0119taj cztery poj\u0119cia: kontynent, p\u0142yta tektoniczna, dryf kontynent\u00f3w i Pangea<\/strong>. Kontynent to ogromny obszar l\u0105du, p\u0142yta tektoniczna jest fragmentem litosfery przemieszczaj\u0105cym si\u0119 po g\u0142\u0119bszych warstwach Ziemi, dryf kontynent\u00f3w opisuje przemieszczanie si\u0119 kontynentalnych mas l\u0105dowych, a Pangea by\u0142a jednym z wielkich superkontynent\u00f3w w historii naszej planety.<\/p>\n\n\n\n Najwa\u017cniejsza my\u015bl tej lekcji jest jednak prostsza.<\/p>\n\n\n\n Mapa \u015bwiata nie jest wieczna.<\/strong><\/p>\n\n\n\n To tylko fotografia wykonana w bardzo szczeg\u00f3lnym momencie.<\/p>\n\n\n\n A teraz sp\u00f3jrz na Atlantyk i wyobra\u017a sobie, \u017ce mo\u017cesz cofn\u0105\u0107 czas.<\/p>\n\n\n\n Brzegi Afryki i Ameryki Po\u0142udniowej zaczynaj\u0105 si\u0119 zbli\u017ca\u0107.<\/p>\n\n\n\n Ocean znika.<\/p>\n\n\n\n Kontynenty \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119.<\/p>\n\n\n\n Ale je\u015bli cofniesz zegar jeszcze dalej, zobaczysz co\u015b jeszcze dziwniejszego.<\/p>\n\n\n\n Pod stopami dinozaur\u00f3w le\u017cy \u015bwiat, kt\u00f3rego nie rozpozna\u0142by \u017caden wsp\u00f3\u0142czesny podr\u00f3\u017cnik.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Sp\u00f3jrz na map\u0119 \u015bwiata. Wydaje si\u0119 nieruchoma. Kontynenty wygl\u0105daj\u0105 tak, jakby od pocz\u0105tku istnienia Ziemi zajmowa\u0142y dok\u0142adnie te same miejsca: Afryka po\u015brodku, Europa na p\u00f3\u0142nocy, Ameryki po jednej stronie oceanu, Azja rozci\u0105gaj\u0105ca si\u0119 niemal bez ko\u0144ca, Australia samotna na po\u0142udniowym wschodzie, a Antarktyda ukryta pod biel\u0105 lodu. Mapa sugeruje spok\u00f3j. Rzeczywisto\u015b\u0107 jest zupe\u0142nie inna. Kontynenty […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":90,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-91","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-geografia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=91"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":92,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91\/revisions\/92"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=91"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=91"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=91"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Siedem kontynent\u00f3w, ale nie jedna oczywista zasada<\/h2>\n\n\n\n
Afryka \u2014 kontynent, kt\u00f3ry wygl\u0105da jak fragment uk\u0142adanki<\/h2>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Europa \u2014 ma\u0142y kontynent z ogromn\u0105 histori\u0105<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Azja \u2014 kontynent ekstrem\u00f3w<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Najwy\u017csze miejsce nie oznacza najdalszego od \u015brodka Ziemi<\/h2>\n\n\n\n
Ameryka P\u00f3\u0142nocna \u2014 kontynent wielkich odleg\u0142o\u015bci<\/h2>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Ameryka Po\u0142udniowa \u2014 kontynent z g\u00f3r\u0105 po jednej stronie i lasem po drugiej<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Australia \u2014 kontynent odizolowany przez ocean<\/h2>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Antarktyda \u2014 kontynent ukryty pod lodem<\/h2>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Kontynenty nie zawsze wygl\u0105da\u0142y tak jak dzi\u015b<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Pangea \u2014 \u015bwiat bez ocean\u00f3w, kt\u00f3re znamy<\/h2>\n\n\n\n
Jak powstaje ocean?<\/h2>\n\n\n\n
Dno oceanu r\u00f3wnie\u017c si\u0119 porusza<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n\n\n\n
Ziemia recyklinguje w\u0142asn\u0105 powierzchni\u0119<\/h2>\n\n\n\n
Kontynenty wp\u0142ywaj\u0105 na klimat<\/h2>\n\n\n\n
Mapa, kt\u00f3ra \u017cyje<\/h2>\n\n\n\n
Najwa\u017cniejsza lekcja<\/h2>\n\n\n\n