{"id":68,"date":"2026-08-22T13:46:50","date_gmt":"2026-08-22T11:46:50","guid":{"rendered":"https:\/\/faktobaza.pl\/?p=68"},"modified":"2026-08-22T13:46:51","modified_gmt":"2026-08-22T11:46:51","slug":"co-kryje-sie-pod-naszymi-stopami","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/faktobaza.pl\/?p=68","title":{"rendered":"Co kryje si\u0119 pod naszymi stopami?"},"content":{"rendered":"\n


Wyobra\u017a sobie, \u017ce stoisz na \u015brodku zwyczajnej ulicy. Pod tob\u0105 znajduje si\u0119 asfalt, kilka metr\u00f3w ziemi, a dalej ska\u0142a. Wszystko wydaje si\u0119 nieruchome i stabilne. Mo\u017cesz przej\u015b\u0107 przez miasto, wej\u015b\u0107 na g\u00f3r\u0119 albo wykopa\u0107 d\u00f3\u0142 w ogrodzie i przez ca\u0142e \u017cycie nie zobaczy\u0107 niczego, co znajduje si\u0119 naprawd\u0119 g\u0142\u0119boko pod powierzchni\u0105. A jednak pod twoimi stopami rozci\u0105ga si\u0119 \u015bwiat tak odmienny od tego, kt\u00f3ry znamy na powierzchni, \u017ce trudno go sobie wyobrazi\u0107. Temperatura ro\u015bnie, ci\u015bnienie staje si\u0119 niewyobra\u017calne, ska\u0142y zachowuj\u0105 si\u0119 w spos\u00f3b, kt\u00f3rego nie obserwujemy na co dzie\u0144, a w samym centrum planety znajduje si\u0119 metaliczne j\u0105dro. Co wi\u0119cej, w\u0142a\u015bnie tam, w g\u0142\u0119bi Ziemi, zaczynaj\u0105 si\u0119 procesy, kt\u00f3re ostatecznie tworz\u0105 g\u00f3ry, wywo\u0142uj\u0105 trz\u0119sienia ziemi, nap\u0119dzaj\u0105 wulkanizm i pomagaj\u0105 chroni\u0107 planet\u0119 przed cz\u0119\u015bci\u0105 wp\u0142yw\u00f3w S\u0142o\u0144ca. \u017beby zrozumie\u0107 powierzchni\u0119 Ziemi, musimy wi\u0119c zrobi\u0107 co\u015b niezwyk\u0142ego: zej\u015b\u0107 do jej wn\u0119trza.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Podr\u00f3\u017c, kt\u00f3rej cz\u0142owiek nie odby\u0142<\/h2>\n\n\n\n

Gdyby\u015bmy mogli rozpocz\u0105\u0107 podr\u00f3\u017c prosto w d\u00f3\u0142, pocz\u0105tkowo nic nie wydawa\u0142oby si\u0119 niezwyk\u0142e. Przeszliby\u015bmy przez warstw\u0119 gleby, ska\u0142y osadowe, mo\u017ce przez granit albo inne ska\u0142y buduj\u0105ce kontynent. Wraz z g\u0142\u0119boko\u015bci\u0105 ros\u0142aby jednak temperatura i ci\u015bnienie. Po kilku kilometrach znale\u017aliby\u015bmy si\u0119 ju\u017c g\u0142\u0119biej ni\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 kopal\u0144 \u015bwiata.
I tutaj pojawia si\u0119 pierwsza niezwyk\u0142a rzecz: cz\u0142owiek nigdy nie dotar\u0142 nawet w pobli\u017ce p\u0142aszcza Ziemi<\/strong>.
Najg\u0142\u0119bsze odwierty wykonane przez ludzi maj\u0105 zaledwie kilkana\u015bcie kilometr\u00f3w. Tymczasem promie\u0144 Ziemi wynosi oko\u0142o 6370 kilometr\u00f3w. Oznacza to, \u017ce bezpo\u015brednio zbadali\u015bmy tylko bardzo cienk\u0105 warstw\u0119 naszej planety. To troch\u0119 tak, jakby\u015bmy chcieli pozna\u0107 budow\u0119 jab\u0142ka, drapi\u0105c jego sk\u00f3rk\u0119 paznokciem.
Sk\u0105d wi\u0119c wiemy, co znajduje si\u0119 g\u0142\u0119biej?
Nie mo\u017cemy tam zej\u015b\u0107. Nie mo\u017cemy zrobi\u0107 zdj\u0119cia. Nie mo\u017cemy pobra\u0107 pr\u00f3bki ska\u0142y z j\u0105dra.
A jednak wiemy zaskakuj\u0105co du\u017co.
Naukowcy wykorzystuj\u0105 mi\u0119dzy innymi fale sejsmiczne powstaj\u0105ce podczas trz\u0119sie\u0144 ziemi. Kiedy pot\u0119\u017cna energia przechodzi przez wn\u0119trze planety, zachowuje si\u0119 inaczej w r\u00f3\u017cnych materia\u0142ach. Fale przyspieszaj\u0105, zwalniaj\u0105, za\u0142amuj\u0105 si\u0119 i odbijaj\u0105. Na podstawie tych zmian mo\u017cna odtworzy\u0107 struktur\u0119 wn\u0119trza Ziemi.
To niezwyk\u0142a metoda poznawania \u015bwiata. Nie widzimy wn\u0119trza Ziemi bezpo\u015brednio. Wnioskujemy o nim z jego zachowania.<\/strong>
W pewnym sensie planeta sama zdradza nam swoje sekrety.<\/p>\n\n\n\n

Skorupa \u2014 cienka sk\u00f3ra planety<\/h2>\n\n\n\n

Najbardziej zewn\u0119trzn\u0105 warstw\u0105 Ziemi jest skorupa ziemska<\/strong>. To w\u0142a\u015bnie po niej chodzimy, w niej wykopujemy fundamenty i tunele, na niej znajduj\u0105 si\u0119 oceany, kontynenty, pustynie i g\u00f3ry.
Skorupa wygl\u0105da na ogromn\u0105, kiedy patrzymy na ni\u0105 z naszej ludzkiej perspektywy. W por\u00f3wnaniu z ca\u0142\u0105 planet\u0105 jest jednak niezwykle cienka.
Pod oceanami skorupa ma zazwyczaj zaledwie kilka kilometr\u00f3w grubo\u015bci. Pod kontynentami jest znacznie grubsza i mo\u017ce mie\u0107 \u015brednio oko\u0142o 30 kilometr\u00f3w, a pod wielkimi g\u00f3rami jej podstawa mo\u017ce si\u0119ga\u0107 jeszcze g\u0142\u0119biej.
Wyobra\u017a sobie wi\u0119c Ziemi\u0119 jako ogromn\u0105 pi\u0142k\u0119. Teraz wyobra\u017a sobie, \u017ce jej powierzchnia jest pokryta cienk\u0105, tward\u0105 skorup\u0105. Wszystko, co znamy \u2014 od Himalaj\u00f3w po dno Ba\u0142tyku, od Sahary po amazo\u0144ski las deszczowy \u2014 znajduje si\u0119 na tej bardzo cienkiej warstwie.
Wszystkie nasze miasta, drogi, lotniska i granice pa\u0144stw s\u0105 wi\u0119c umieszczone na czym\u015b, co w skali ca\u0142ej planety przypomina sk\u00f3rk\u0119 owocu.
To w\u0142a\u015bnie ta pozornie delikatna warstwa jest miejscem, gdzie rozgrywa si\u0119 ca\u0142a znana nam historia ludzko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Pod skorup\u0105 zaczyna si\u0119 zupe\u0142nie inny \u015bwiat<\/h2>\n\n\n\n

Pod skorup\u0105 znajduje si\u0119 p\u0142aszcz Ziemi<\/strong>.
Jego grubo\u015b\u0107 wynosi oko\u0142o 2900 kilometr\u00f3w. To ogromna masa gor\u0105cej, g\u0119stej ska\u0142y. Nie jest to jednak podziemny ocean p\u0142ynnej lawy, po kt\u00f3rym kontynenty p\u0142ywaj\u0105 niczym statki. To popularny obraz, ale rzeczywisto\u015b\u0107 jest znacznie ciekawsza.
P\u0142aszcz jest w ogromnej cz\u0119\u015bci sta\u0142y. Jednocze\u015bnie w bardzo d\u0142ugiej skali czasu mo\u017ce powoli si\u0119 odkszta\u0142ca\u0107 i przemieszcza\u0107. Wysoka temperatura i ogromne ci\u015bnienie sprawiaj\u0105, \u017ce materia\u0142 zachowuje si\u0119 inaczej ni\u017c ska\u0142a, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cemy podnie\u015b\u0107 z ziemi.
Dla cz\u0142owieka ska\u0142a jest twarda i nieruchoma.
Dla geologa obserwuj\u0105cego planet\u0119 przez miliony lat ska\u0142a mo\u017ce by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 niezwykle powolnego przep\u0142ywu.
To wa\u017cne rozr\u00f3\u017cnienie, poniewa\u017c pomaga zrozumie\u0107 tektonik\u0119 p\u0142yt.<\/p>\n\n\n\n

Ziemia jako ogromna maszyna cieplna<\/h2>\n\n\n\n

Sk\u0105d bierze si\u0119 energia nap\u0119dzaj\u0105ca te procesy?
Dlaczego wn\u0119trze Ziemi jest gor\u0105ce?
Odpowied\u017a wi\u0105\u017ce si\u0119 z histori\u0105 narodzin naszej planety.
Ziemia powsta\u0142a oko\u0142o 4,5 miliarda lat temu z materii kr\u0105\u017c\u0105cej wok\u00f3\u0142 m\u0142odego S\u0142o\u0144ca. W czasie formowania planety ogromne ilo\u015bci materii zderza\u0142y si\u0119 ze sob\u0105. Energia tych zderze\u0144 zamienia\u0142a si\u0119 w ciep\u0142o. Jednocze\u015bnie ci\u0119\u017csze pierwiastki, takie jak \u017celazo, zacz\u0119\u0142y opada\u0107 w kierunku centrum, podczas gdy l\u017cejsze materia\u0142y znalaz\u0142y si\u0119 bli\u017cej powierzchni.
Ziemia nie ostyg\u0142a ca\u0142kowicie od momentu swojego powstania. W jej wn\u0119trzu nadal znajduje si\u0119 ogromna ilo\u015b\u0107 ciep\u0142a, a dodatkowe ciep\u0142o jest produkowane przez rozpad pierwiastk\u00f3w promieniotw\u00f3rczych.
Mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107 co\u015b niezwyk\u0142ego: Ziemia wci\u0105\u017c nosi w swoim wn\u0119trzu cz\u0119\u015b\u0107 energii ze swoich narodzin.<\/strong>
Planeta, po kt\u00f3rej chodzimy, nie jest zimn\u0105 ska\u0142\u0105, kt\u00f3ra przypadkiem zachowa\u0142a \u015blady dawnej aktywno\u015bci.
W jej \u015brodku wci\u0105\u017c pracuje gigantyczny silnik.<\/p>\n\n\n\n

J\u0105dro \u2014 metalowe serce planety<\/h2>\n\n\n\n

Im g\u0142\u0119biej schodzimy, tym bardziej zmienia si\u0119 sk\u0142ad Ziemi.
W samym centrum znajduje si\u0119 j\u0105dro<\/strong>, z\u0142o\u017cone g\u0142\u00f3wnie z \u017celaza i innych pierwiastk\u00f3w. Dzielimy je na dwie cz\u0119\u015bci: j\u0105dro zewn\u0119trzne i j\u0105dro wewn\u0119trzne.
J\u0105dro zewn\u0119trzne jest ciek\u0142e.
J\u0105dro wewn\u0119trzne jest sta\u0142e.
I tutaj pojawia si\u0119 jeden z najciekawszych paradoks\u00f3w naszej planety.
Temperatura w centrum Ziemi jest ogromna. Mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce wszystko powinno tam by\u0107 p\u0142ynne. Jednak ci\u015bnienie jest tak wielkie, \u017ce wewn\u0119trzna cz\u0119\u015b\u0107 j\u0105dra pozostaje w stanie sta\u0142ym. NASA opisuje j\u0105 jako sta\u0142\u0105 kul\u0119 \u017celaza, otoczon\u0105 warstw\u0105 ciek\u0142ego \u017celaza.
Wyobra\u017a sobie wi\u0119c, \u017ce w samym centrum planety znajduje si\u0119 metalowa kula otoczona oceanem ciek\u0142ego metalu.
Nie jest to ocean, kt\u00f3ry mogliby\u015bmy zobaczy\u0107. Nie ma tam fal ani powierzchni. Jest to gigantyczna warstwa przewodz\u0105cego elektrycznie materia\u0142u znajduj\u0105cego si\u0119 pod niewyobra\u017calnym ci\u015bnieniem.
I w\u0142a\u015bnie ta warstwa ma zwi\u0105zek z jednym z najwa\u017cniejszych \u201ewynalazk\u00f3w\u201d naszej planety.
Pole magnetyczne Ziemi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Niewidzialna tarcza<\/h2>\n\n\n\n

Ziemia posiada pole magnetyczne, kt\u00f3rego nie widzimy bezpo\u015brednio, ale kt\u00f3rego dzia\u0142anie mo\u017cemy obserwowa\u0107.
Jednym z jego skutk\u00f3w s\u0105 zorze polarne.
Kiedy na\u0142adowane cz\u0105stki pochodz\u0105ce ze S\u0142o\u0144ca oddzia\u0142uj\u0105 z ziemskim polem magnetycznym i atmosfer\u0105, mog\u0105 powstawa\u0107 niezwyk\u0142e \u015bwietlne zjawiska widoczne szczeg\u00f3lnie w pobli\u017cu biegun\u00f3w.
\u0179r\u00f3d\u0142o g\u0142\u00f3wnego pola magnetycznego znajduje si\u0119 g\u0142\u0119boko pod naszymi stopami. Ruch przewodz\u0105cego p\u0142ynu w j\u0105drze zewn\u0119trznym nap\u0119dza proces nazywany geodynamem. NASA podaje, \u017ce zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 pola magnetycznego obserwowanego przy powierzchni Ziemi pochodzi w\u0142a\u015bnie z pr\u0105d\u00f3w elektrycznych zwi\u0105zanych z tym procesem w ciek\u0142ym j\u0105drze zewn\u0119trznym.
To oznacza, \u017ce kiedy patrzymy na zorz\u0119 polarn\u0105, ogl\u0105damy po\u015bredni skutek proces\u00f3w zachodz\u0105cych tysi\u0105ce kilometr\u00f3w pod powierzchni\u0105.
Niebo nad nami jest po\u0142\u0105czone z wn\u0119trzem planety.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Warstwy Ziemi<\/h2>\n\n\n\n

Mo\u017cemy teraz uporz\u0105dkowa\u0107 nasz\u0105 podr\u00f3\u017c.
Na zewn\u0105trz znajduje si\u0119 skorupa<\/strong> \u2014 cienka, ch\u0142odna i krucha warstwa.
Pod ni\u0105 znajduje si\u0119 p\u0142aszcz<\/strong> \u2014 ogromna, gor\u0105ca masa ska\u0142, kt\u00f3ra w d\u0142ugiej skali czasu mo\u017ce powoli si\u0119 odkszta\u0142ca\u0107.
Jeszcze g\u0142\u0119biej znajduje si\u0119 j\u0105dro zewn\u0119trzne<\/strong> \u2014 ciek\u0142a warstwa metalicznego materia\u0142u.
W samym centrum znajduje si\u0119 j\u0105dro wewn\u0119trzne<\/strong> \u2014 sta\u0142a, niezwykle gor\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 planety.
To cztery podstawowe warstwy, o kt\u00f3rych b\u0119dziemy m\u00f3wi\u0107 najcz\u0119\u015bciej.
Ale istnieje jeszcze inne wa\u017cne rozr\u00f3\u017cnienie.
Geolodzy m\u00f3wi\u0105 o litosferze<\/strong> i astenosferze<\/strong>.
Litosfera obejmuje skorup\u0119 oraz sztywn\u0105 g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 p\u0142aszcza. To w\u0142a\u015bnie ona jest podzielona na wielkie p\u0142yty tektoniczne. Pod ni\u0105 znajduje si\u0119 bardziej plastyczna, ruchliwa strefa p\u0142aszcza, nazywana astenosfer\u0105.
I w\u0142a\u015bnie tutaj zaczyna si\u0119 historia kontynent\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Kontynenty nie s\u0105 przybite do pod\u0142o\u017ca<\/h2>\n\n\n\n

Kiedy patrzymy na map\u0119 \u015bwiata, \u0142atwo ulec z\u0142udzeniu, \u017ce kontynenty zawsze znajdowa\u0142y si\u0119 w obecnych miejscach.
Afryka wygl\u0105da jak Afryka.
Ameryka Po\u0142udniowa wygl\u0105da jak Ameryka Po\u0142udniowa.
Australia le\u017cy daleko na po\u0142udniowym wschodzie.
Antarktyda jest zamro\u017conym kontynentem wok\u00f3\u0142 bieguna.
Ale setki milion\u00f3w lat temu \u015bwiat wygl\u0105da\u0142 zupe\u0142nie inaczej.
Kontynenty przemieszczaj\u0105 si\u0119.
Nie p\u0142yn\u0105 szybko. Nie wida\u0107 ich ruchu go\u0142ym okiem. Przesuwaj\u0105 si\u0119 z pr\u0119dko\u015bciami rz\u0119du kilku centymetr\u00f3w rocznie. USGS por\u00f3wnuje ten ruch do tempa wzrostu paznokci.
Kilka centymetr\u00f3w wydaje si\u0119 niczym.
Ale kilka centymetr\u00f3w powtarzanych przez dziesi\u0105tki i setki milion\u00f3w lat zmienia wszystko.<\/p>\n\n\n\n

Pangea \u2014 \u015bwiat, kt\u00f3rego ju\u017c nie ma<\/h2>\n\n\n\n

Oko\u0142o 200\u2013300 milion\u00f3w lat temu istnia\u0142 superkontynent, kt\u00f3ry nazywamy Pange\u0105<\/strong>.
By\u0142 to ogromny obszar l\u0105dowy, w kt\u00f3rym znaczna cz\u0119\u015b\u0107 dzisiejszych kontynent\u00f3w by\u0142a po\u0142\u0105czona.
Wyobra\u017a sobie \u015bwiat, w kt\u00f3rym mo\u017cna by\u0142o rozpocz\u0105\u0107 podr\u00f3\u017c w miejscu odpowiadaj\u0105cym dzisiejszej Ameryce Po\u0142udniowej i \u2014 bez przekraczania oceanu Atlantyckiego \u2014 kontynuowa\u0107 j\u0105 w kierunku Afryki.
To nie fantazja.
Tak wygl\u0105da\u0142a dawna konfiguracja l\u0105d\u00f3w.
Pangea jednak nie by\u0142a pocz\u0105tkiem ani ko\u0144cem historii kontynent\u00f3w. Przed ni\u0105 istnia\u0142y inne uk\u0142ady l\u0105d\u00f3w, a po jej rozpadzie kontynenty rozpocz\u0119\u0142y kolejn\u0105 d\u0142ug\u0105 podr\u00f3\u017c.<\/p>\n\n\n\n

Kszta\u0142t wybrze\u017cy Ameryki Po\u0142udniowej i Afryki jest jednym z najbardziej znanych obraz\u00f3w zwi\u0105zanych z ide\u0105 dryfu kontynent\u00f3w. Ich brzegi wygl\u0105daj\u0105 tak, jakby kiedy\u015b mog\u0142y by\u0107 cz\u0119\u015bciami wi\u0119kszej uk\u0142adanki.
Sam kszta\u0142t wybrze\u017cy nie wystarczy\u0142by jednak do udowodnienia teorii.
Naukowcy znale\u017ali wiele innych dowod\u00f3w: podobne skamienia\u0142o\u015bci wyst\u0119puj\u0105ce na dzi\u015b oddzielonych kontynentach, zgodno\u015b\u0107 struktur geologicznych oraz dane dotycz\u0105ce dawnego klimatu. P\u00f3\u017aniejszy rozw\u00f3j teorii tektoniki p\u0142yt wyja\u015bni\u0142 mechanizm, kt\u00f3ry pozwala\u0142 kontynentom zmienia\u0107 swoje po\u0142o\u017cenie.
To jeden z pi\u0119knych przyk\u0142ad\u00f3w historii nauki.
Najpierw cz\u0142owiek zauwa\u017cy\u0142 zagadk\u0119.
Potem pojawi\u0142a si\u0119 hipoteza.
Nast\u0119pnie przez dziesi\u0119ciolecia zbierano dowody.
A na ko\u0144cu r\u00f3\u017cne obserwacje zacz\u0119\u0142y uk\u0142ada\u0107 si\u0119 w jeden wielki obraz.<\/p>\n\n\n\n

Trzy sposoby, w jakie p\u0142yty zmieniaj\u0105 \u015bwiat<\/h2>\n\n\n\n

P\u0142yty tektoniczne mog\u0105 wzgl\u0119dem siebie porusza\u0107 si\u0119 na kilka podstawowych sposob\u00f3w.
Mog\u0105 si\u0119 od siebie oddala\u0107<\/strong>. W takich miejscach powstaje nowa skorupa, szczeg\u00f3lnie w obr\u0119bie grzbiet\u00f3w \u015br\u00f3doceanicznych.
Mog\u0105 si\u0119 zderza\u0107<\/strong>. Jedna p\u0142yta mo\u017ce zosta\u0107 wci\u0105gni\u0119ta pod drug\u0105. Proces ten nazywamy subdukcj\u0105. W innych przypadkach dwie p\u0142yty kontynentalne mog\u0105 zderza\u0107 si\u0119 ze sob\u0105 i prowadzi\u0107 do wypi\u0119trzania ogromnych pasm g\u00f3rskich.
Mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c przesuwa\u0107 si\u0119 obok siebie<\/strong>. Wzd\u0142u\u017c takich granic mo\u017ce dochodzi\u0107 do gromadzenia napr\u0119\u017ce\u0144 i ich nag\u0142ego uwalniania w postaci trz\u0119sie\u0144 ziemi.
To w\u0142a\u015bnie dlatego mapa granic p\u0142yt tektonicznych tak cz\u0119sto pokrywa si\u0119 z map\u0105 obszar\u00f3w aktywnych sejsmicznie i wulkanicznie. USGS wskazuje, \u017ce kraw\u0119dzie p\u0142yt s\u0105 miejscami koncentracji trz\u0119sie\u0144 ziemi i wulkan\u00f3w, a kolizje p\u0142yt mog\u0105 tworzy\u0107 g\u00f3ry, takie jak Himalaje.<\/p>\n\n\n\n

G\u00f3ry s\u0105 pami\u0119ci\u0105 Ziemi<\/h2>\n\n\n\n

W poprzedniej lekcji patrzyli\u015bmy na Himalaje jak na przyk\u0142ad dzia\u0142ania p\u0142yt tektonicznych.
Teraz mo\u017cemy spojrze\u0107 na nie g\u0142\u0119biej.
G\u00f3ra nie jest po prostu du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 ska\u0142y ustawion\u0105 wysoko nad poziomem morza.
Jest \u015bladem historii.
Jej warstwy mog\u0105 przechowywa\u0107 informacje o dawnych morzach, ruchach skorupy, erozji, zmianach klimatu i zderzeniach kontynent\u00f3w.
Niekt\u00f3re ska\u0142y znajduj\u0105ce si\u0119 dzi\u015b wysoko w g\u00f3rach powsta\u0142y w \u015brodowiskach, kt\u00f3re dawno przesta\u0142y istnie\u0107.
Mo\u017ce to brzmie\u0107 absurdalnie, ale w pewnym sensie mo\u017cemy znale\u017a\u0107 na szczytach g\u00f3r \u015blady dawnych ocean\u00f3w.
Jak to mo\u017cliwe?
Je\u015bli ska\u0142y powsta\u0142e na dnie dawnego morza zostan\u0105 wypi\u0119trzone przez ruchy tektoniczne, mog\u0105 znale\u017a\u0107 si\u0119 setki lub tysi\u0105ce metr\u00f3w nad wsp\u00f3\u0142czesnym poziomem morza.
G\u00f3ra staje si\u0119 wtedy archiwum.<\/p>\n\n\n\n

Wulkan \u2014 wiadomo\u015b\u0107 z g\u0142\u0119bi<\/h2>\n\n\n\n

Jeszcze bardziej bezpo\u015brednim kontaktem mi\u0119dzy powierzchni\u0105 a wn\u0119trzem Ziemi jest wulkan.
Wulkan pozwala materia\u0142owi pochodz\u0105cemu z g\u0142\u0119bszych cz\u0119\u015bci planety dotrze\u0107 na powierzchni\u0119.
Kiedy lawa wyp\u0142ywa i zastyga, tworzy nowe ska\u0142y.
Te ska\u0142y mog\u0105 zosta\u0107 p\u00f3\u017aniej poddane dzia\u0142aniu deszczu, lodu, rzek i wiatru.
Mog\u0105 zosta\u0107 rozdrobnione, przetransportowane i osadzone w zupe\u0142nie innym miejscu.
Po milionach lat mog\u0105 zosta\u0107 zakopane g\u0142\u0119boko pod powierzchni\u0105.
A p\u00f3\u017aniej ruchy tektoniczne mog\u0105 ponownie wynie\u015b\u0107 je ku g\u00f3rze.
Ziemia posiada wi\u0119c w\u0142asny obieg materii.
Ska\u0142y powstaj\u0105.
S\u0105 niszczone.
Przemieszczaj\u0105 si\u0119.
Zostaj\u0105 zakopywane.
Ogrzewaj\u0105 si\u0119.
Topi\u0105 lub przeobra\u017caj\u0105.
A nast\u0119pnie ponownie mog\u0105 trafi\u0107 na powierzchni\u0119.
To geologiczny cykl, kt\u00f3rego pojedynczy etap mo\u017ce trwa\u0107 d\u0142u\u017cej ni\u017c ca\u0142a historia ludzkiej cywilizacji.<\/p>\n\n\n\n

Dlaczego trz\u0119sie si\u0119 ziemia?<\/h2>\n\n\n\n

Je\u017celi p\u0142yty poruszaj\u0105 si\u0119 tak wolno, dlaczego trz\u0119sienia ziemi bywaj\u0105 tak gwa\u0142towne?
Problem polega na tym, \u017ce ruch nie zawsze odbywa si\u0119 p\u0142ynnie.
Wyobra\u017a sobie, \u017ce przesuwasz ci\u0119\u017cki przedmiot po pod\u0142odze.
Naciskasz coraz mocniej, ale przedmiot przez chwil\u0119 pozostaje nieruchomy. W pewnym momencie pokonujesz op\u00f3r i przedmiot nagle przesuwa si\u0119 do przodu.
W uproszczeniu co\u015b podobnego mo\u017ce zachodzi\u0107 wzd\u0142u\u017c uskok\u00f3w geologicznych.
P\u0142yty pr\u00f3buj\u0105 si\u0119 przesuwa\u0107, ale tarcie mo\u017ce je blokowa\u0107. Napr\u0119\u017cenie narasta. Kiedy ska\u0142y nagle ulegaj\u0105 przemieszczeniu, energia zostaje uwolniona w postaci fal sejsmicznych.
Wtedy powierzchnia zaczyna dr\u017ce\u0107.
Trz\u0119sienie ziemi jest wi\u0119c nie tyle \u201enag\u0142ym ruchem ca\u0142ej Ziemi\u201d, ile gwa\u0142townym uwolnieniem energii zgromadzonej w ska\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n

Planeta, kt\u00f3ra oddycha bardzo powoli<\/h2>\n\n\n\n

Mo\u017cemy teraz spojrze\u0107 na Ziemi\u0119 z zupe\u0142nie nowej perspektywy.
Na powierzchni wszystko wydaje si\u0119 stabilne.
Kontynenty s\u0105 nieruchome.
G\u00f3ry wydaj\u0105 si\u0119 wieczne.
Oceany wygl\u0105daj\u0105 jak sta\u0142e elementy mapy.
Ale pod t\u0105 pozorn\u0105 stabilno\u015bci\u0105 trwa nieustanny ruch.
P\u0142yty przemieszczaj\u0105 si\u0119.
Wn\u0119trze planety oddaje ciep\u0142o.
Wulkany tworz\u0105 nowe ska\u0142y.
Erozja niszczy stare.
Rzeki przenosz\u0105 materia\u0142.
Oceany poch\u0142aniaj\u0105 osady.
Skorupa jest tworzona i niszczona.
Ziemia zmienia si\u0119 bez przerwy.
Tyle \u017ce robi to tak wolno, \u017ce cz\u0142owiek niemal zawsze widzi tylko pojedyncz\u0105 klatk\u0119 filmu.<\/p>\n\n\n\n

Najwa\u017cniejsza lekcja<\/h2>\n\n\n\n

Je\u017celi z pierwszej lekcji mieli\u015bmy zapami\u0119ta\u0107, \u017ce Ziemia jest systemem wzajemnych zale\u017cno\u015bci, to druga lekcja pokazuje nam, gdzie znajduje si\u0119 jeden z jego silnik\u00f3w.<\/strong>
Wn\u0119trze Ziemi nie jest martw\u0105 przestrzeni\u0105. To aktywny, gor\u0105cy i dynamiczny \u015bwiat, kt\u00f3rego procesy wp\u0142ywaj\u0105 na wszystko, co widzimy na powierzchni.<\/strong>
Skorupa jest cienk\u0105 zewn\u0119trzn\u0105 warstw\u0105 planety. Poni\u017cej znajduje si\u0119 ogromny p\u0142aszcz, a jeszcze g\u0142\u0119biej metaliczne j\u0105dro. Zewn\u0119trzna cz\u0119\u015b\u0107 j\u0105dra jest ciek\u0142a, a wewn\u0119trzna \u2014 mimo ogromnej temperatury \u2014 pozostaje sta\u0142a pod wp\u0142ywem gigantycznego ci\u015bnienia. Ruch materia\u0142u w j\u0105drze zewn\u0119trznym wi\u0105\u017ce si\u0119 z powstawaniem ziemskiego pola magnetycznego.
Litosfera jest podzielona na p\u0142yty, kt\u00f3re przemieszczaj\u0105 si\u0119 bardzo powoli. Przez miliony lat ich ruch potrafi jednak przesuwa\u0107 kontynenty, tworzy\u0107 oceany, budowa\u0107 g\u00f3ry i powodowa\u0107 pot\u0119\u017cn\u0105 aktywno\u015b\u0107 geologiczn\u0105.
A wi\u0119c kiedy jutro wyjdziesz z domu i spojrzysz na ulic\u0119, spr\u00f3buj wyobrazi\u0107 sobie co\u015b, czego nie wida\u0107.
Pod tob\u0105 nie znajduje si\u0119 nieruchoma planeta.
Znajduje si\u0119 \u017cywy geologiczny mechanizm<\/strong>, kt\u00f3ry dzia\u0142a od miliard\u00f3w lat.
I b\u0119dzie dzia\u0142a\u0142 d\u0142ugo po tym, jak wszystkie nasze miasta, granice i mapy ulegn\u0105 zmianie.
W nast\u0119pnej lekcji wyjdziemy ponownie na powierzchni\u0119. Tym razem przyjrzymy si\u0119 temu, co na niej wida\u0107: g\u00f3rom, dolinom, r\u00f3wninom i wy\u017cynom. Nauczymy si\u0119 czyta\u0107 rze\u017ab\u0119 terenu tak, jak historyk czyta star\u0105 ksi\u0119g\u0119 \u2014 szukaj\u0105c \u015blad\u00f3w proces\u00f3w, kt\u00f3re stworzy\u0142y dzisiejszy krajobraz.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wyobra\u017a sobie, \u017ce stoisz na \u015brodku zwyczajnej ulicy. Pod tob\u0105 znajduje si\u0119 asfalt, kilka metr\u00f3w ziemi, a dalej ska\u0142a. Wszystko wydaje si\u0119 nieruchome i stabilne. Mo\u017cesz przej\u015b\u0107 przez miasto, wej\u015b\u0107 na g\u00f3r\u0119 albo wykopa\u0107 d\u00f3\u0142 w ogrodzie i przez ca\u0142e \u017cycie nie zobaczy\u0107 niczego, co znajduje si\u0119 naprawd\u0119 g\u0142\u0119boko pod powierzchni\u0105. A jednak pod twoimi […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":69,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-68","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-geografia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=68"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":70,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68\/revisions\/70"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/69"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=68"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=68"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=68"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}