<\/p>\n\n\n\n
\u015awiat, w kt\u00f3rym nie by\u0142o jeszcze historii<\/h3>\n\n\n\n
Wyobra\u017a sobie, \u017ce budzisz si\u0119 dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy lat temu. Otwierasz oczy, ale nie widzisz \u015bcian mieszkania, ulicy ani \u015bwiat\u0142a wpadaj\u0105cego przez okno. Zamiast tego nad g\u0142ow\u0105 masz drewnian\u0105 konstrukcj\u0119, sk\u00f3r\u0119 zwierz\u0119cia albo po prostu niebo. Nie wiesz, kt\u00f3ra jest godzina, bo nikt jeszcze nie wymy\u015bli\u0142 zegara. Nie wiesz, jaki jest rok, bo kalendarz w znanej nam postaci jeszcze nie istnieje. Nie mo\u017cesz sprawdzi\u0107 wiadomo\u015bci, zadzwoni\u0107 do kogo\u015b ani p\u00f3j\u015b\u0107 do sklepu po jedzenie. Ka\u017cda rzecz, kt\u00f3rej potrzebujesz, musi zosta\u0107 zdobyta w\u0142asnymi r\u0119kami albo dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy niewielkiej grupy ludzi. Woda jest wa\u017cniejsza ni\u017c pieni\u0105dze, ogie\u0144 cenniejszy ni\u017c z\u0142oto, a wiedza o tym, gdzie znale\u017a\u0107 po\u017cywienie, mo\u017ce oznacza\u0107 \u017cycie. Tak wygl\u0105da\u0142 \u015bwiat cz\u0142owieka przez ogromn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 jego istnienia. By\u0142 \u015bwiatem bez pa\u0144stw, bez granic i bez historii pisanej, ale nie by\u0142 \u015bwiatem pozbawionym kultury. Ludzie mieli swoje zwyczaje, relacje, sposoby komunikacji, wierzenia i prawdopodobnie opowie\u015bci przekazywane z pokolenia na pokolenie. Problem polega na tym, \u017ce prawie nic z tego nie zosta\u0142o zapisane. Musimy wi\u0119c nauczy\u0107 si\u0119 odczytywa\u0107 przesz\u0142o\u015b\u0107 z tego, co przypadkiem przetrwa\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Pierwszy b\u0142\u0105d: cz\u0142owiek nie pojawi\u0142 si\u0119 nagle<\/h3>\n\n\n\n
Kiedy my\u015blimy o pocz\u0105tkach ludzko\u015bci, \u0142atwo wyobrazi\u0107 sobie prost\u0105 scen\u0119: gdzie\u015b w afryka\u0144skiej sawannie \u017cyje ma\u0142pa, kt\u00f3ra pewnego dnia zaczyna chodzi\u0107 na dw\u00f3ch nogach, bierze do r\u0119ki kamie\u0144 i staje si\u0119 cz\u0142owiekiem. To efektowny obraz, ale ca\u0142kowicie myl\u0105cy. Ewolucja nie dzia\u0142a jak prze\u0142\u0105cznik, kt\u00f3ry pewnego dnia zmienia jedno stworzenie w inne. Nie by\u0142o pierwszego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry urodzi\u0142by si\u0119 jako wyra\u017anie odmienna istota od swoich rodzic\u00f3w. Zmiany zachodzi\u0142y stopniowo, przez ogromn\u0105 liczb\u0119 pokole\u0144. Nasi przodkowie przez miliony lat zmieniali si\u0119 pod wp\u0142ywem \u015brodowiska, przypadku i doboru naturalnego. Pojawia\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cne gatunki i populacje, kt\u00f3re czasami wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y, a czasami znika\u0142y. Niekt\u00f3re linie ewolucyjne prowadzi\u0142y donik\u0105d. Inne przetrwa\u0142y przez setki tysi\u0119cy lat. My jeste\u015bmy jedn\u0105 z tych ga\u0142\u0119zi \u2014 Homo sapiens. Kiedy wi\u0119c m\u00f3wimy \u201ecz\u0142owiek\u201d, powinni\u015bmy pami\u0119ta\u0107, \u017ce przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 dziej\u00f3w nie oznacza\u0142o to wy\u0142\u0105cznie nas. Przez d\u0142ugi czas Ziemi\u0119 zamieszkiwa\u0142o wiele r\u00f3\u017cnych rodzaj\u00f3w ludzi.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Wielkie drzewo ludzko\u015bci<\/h3>\n\n\n\n
Mo\u017cna wyobrazi\u0107 sobie histori\u0119 ewolucji cz\u0142owieka jako ogromne drzewo. Pie\u0144 symbolizuje bardzo odleg\u0142ych wsp\u00f3lnych przodk\u00f3w, a kolejne ga\u0142\u0119zie to r\u00f3\u017cne linie ewolucyjne. Jedn\u0105 z nich reprezentuj\u0105 nasi przodkowie prowadz\u0105cy ostatecznie do Homo sapiens. Inne prowadzi\u0142y do neandertalczyk\u00f3w, denisowian i wielu wcze\u015bniejszych gatunk\u00f3w cz\u0142owieka. Nie wszystkie te ga\u0142\u0119zie by\u0142y ca\u0142kowicie od siebie odizolowane. Przeciwnie \u2014 wiemy dzi\u015b, \u017ce Homo sapiens spotyka\u0142 si\u0119 i krzy\u017cowa\u0142 z innymi grupami ludzi. Oznacza to, \u017ce opowie\u015b\u0107 o naszym pochodzeniu jest znacznie bardziej skomplikowana ni\u017c dawny obraz jednej prostej linii prowadz\u0105cej od \u201ema\u0142py\u201d do wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka. W pewnym sensie jeste\u015bmy ostatnimi ocala\u0142ymi mieszka\u0144cami bardzo zat\u0142oczonego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Rewolucja, kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a si\u0119 od dw\u00f3ch n\u00f3g<\/h3>\n\n\n\n
Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych zmian w naszej ewolucji by\u0142o chodzenie na dw\u00f3ch nogach. Pocz\u0105tkowo nie musia\u0142o ono wygl\u0105da\u0107 dok\u0142adnie tak jak dzisiejszy ch\u00f3d cz\u0142owieka. Przez d\u0142ugi czas nasi przodkowie prawdopodobnie \u0142\u0105czyli poruszanie si\u0119 po ziemi z umiej\u0119tno\u015bci\u0105 wspinania si\u0119 na drzewa. Jednak stopniowo dwuno\u017cno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 jednym z charakterystycznych element\u00f3w ludzkiej ewolucji. Dlaczego by\u0142o to takie wa\u017cne? Poniewa\u017c r\u0119ce zosta\u0142y uwolnione. Mog\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 do przenoszenia po\u017cywienia, opiekowania si\u0119 potomstwem, manipulowania przedmiotami i wykonywania coraz bardziej skomplikowanych czynno\u015bci. To nie znaczy, \u017ce dwuno\u017cno\u015b\u0107 automatycznie stworzy\u0142a inteligencj\u0119. Ale stworzy\u0142a warunki, w kt\u00f3rych nasze r\u0119ce mog\u0142y sta\u0107 si\u0119 niezwykle precyzyjnymi narz\u0119dziami.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
\u015alady, kt\u00f3re przetrwa\u0142y miliony lat<\/h3>\n\n\n\n
Oko\u0142o 3,6 miliona lat temu kilka istot nale\u017c\u0105cych do wczesnych hominin\u00f3w przesz\u0142o przez obszar pokryty \u015bwie\u017cym osadem w Laetoli na terenie dzisiejszej Tanzanii. Ich stopy pozostawi\u0142y \u015blady. Potem powierzchnia zosta\u0142a przykryta kolejnymi warstwami materia\u0142u i \u015blady przetrwa\u0142y niewyobra\u017calnie d\u0142ugo. Dzisiaj s\u0105 jednym z najbardziej niezwyk\u0142ych \u015bwiadectw wczesnej dwuno\u017cno\u015bci. Pomy\u015bl o tym przez chwil\u0119. Nie znamy tych istot z imienia. Nie wiemy, o czym ze sob\u0105 rozmawia\u0142y. Nie wiemy, dok\u0105d sz\u0142y ani dlaczego w\u0142a\u015bnie tamt\u0119dy przechodzi\u0142y. A mimo to mo\u017cemy zobaczy\u0107 ich kroki. To niemal tak, jakby kto\u015b zostawi\u0142 nam wiadomo\u015b\u0107: \u201eBy\u0142em tutaj\u201d. Tyle \u017ce wiadomo\u015b\u0107 zosta\u0142a napisana nie atramentem, lecz stopami.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Kiedy kamie\u0144 sta\u0142 si\u0119 technologi\u0105<\/h3>\n\n\n\n
Kolejnym wielkim krokiem by\u0142a umiej\u0119tno\u015b\u0107 tworzenia narz\u0119dzi. Oko\u0142o 2,6 miliona lat temu nasi przodkowie wytwarzali ju\u017c proste narz\u0119dzia kamienne. Z dzisiejszej perspektywy wydaj\u0105 si\u0119 one prymitywne, ale musimy pozby\u0107 si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnych skojarze\u0144. Cz\u0142owiek \u017cyj\u0105cy bez no\u017ca, siekiery, pi\u0142y, no\u017cyczek czy metalowych narz\u0119dzi musia\u0142 znale\u017a\u0107 inne sposoby radzenia sobie z twardymi materia\u0142ami. Odpowiednio od\u0142upany kamie\u0144 m\u00f3g\u0142 mie\u0107 ostry brzeg i sta\u0107 si\u0119 czym\u015b w rodzaju no\u017ca. Inne narz\u0119dzia mog\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 do rozbijania, skrobania czy obr\u00f3bki materia\u0142\u00f3w. Najwa\u017cniejsza by\u0142a jednak nie sama rzecz, ale my\u015bl, kt\u00f3ra sta\u0142a za jej wykonaniem. Cz\u0142owiek musia\u0142 przewidzie\u0107, jaki kszta\u0142t chce uzyska\u0107, i odpowiednio uderzy\u0107. To by\u0142 pocz\u0105tek technologii \u2014 niezwykle d\u0142ugiej historii \u015bwiadomego zmieniania otoczenia za pomoc\u0105 narz\u0119dzi.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Pierwszy wynalazek nie nale\u017ca\u0142 do jednej osoby<\/h3>\n\n\n\n
Nie wiemy, kto wynalaz\u0142 pierwsze narz\u0119dzie. I prawdopodobnie nigdy si\u0119 tego nie dowiemy. Historia bardzo cz\u0119sto skupia si\u0119 na wielkich wynalazcach: kto\u015b wynalaz\u0142 telefon, kto\u015b silnik, kto\u015b \u017car\u00f3wk\u0119. W prehistorii sytuacja wygl\u0105da\u0142a zupe\u0142nie inaczej. Wynalazki nie mia\u0142y jednego autora. Umiej\u0119tno\u015bci powstawa\u0142y, by\u0142y udoskonalane i przekazywane. Jeden cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 przypadkiem odkry\u0107 skuteczn\u0105 technik\u0119, kto\u015b inny j\u0105 powt\u00f3rzy\u0142, a kolejne pokolenia j\u0105 ulepsza\u0142y. W\u0142a\u015bnie dlatego jednym z najwa\u017cniejszych wynalazk\u00f3w ludzko\u015bci mog\u0142a by\u0107 nie konkretna rzecz, lecz zdolno\u015b\u0107 uczenia si\u0119 od innych<\/strong>. Zwierz\u0119 mo\u017ce nauczy\u0107 si\u0119 pewnego zachowania, ale cz\u0142owiek potrafi \u015bwiadomie przekazywa\u0107 skomplikowane informacje, poprawia\u0107 je i budowa\u0107 na do\u015bwiadczeniu poprzednich pokole\u0144.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Wyobra\u017a sobie pierwszych ludzi siedz\u0105cych noc\u0105 przy ogniu. Dooko\u0142a jest ciemno\u015b\u0107. W oddali s\u0142ycha\u0107 odg\u0142osy zwierz\u0105t. Ogie\u0144 odstrasza cz\u0119\u015b\u0107 drapie\u017cnik\u00f3w, daje \u015bwiat\u0142o i ciep\u0142o, a przede wszystkim pozwala zmieni\u0107 spos\u00f3b przygotowywania jedzenia. Wykorzystanie ognia mia\u0142o ogromne znaczenie dla ludzkiej historii, cho\u0107 dok\u0142adny moment, w kt\u00f3rym cz\u0142owiek zacz\u0105\u0142 regularnie kontrolowa\u0107 ogie\u0144, pozostaje przedmiotem bada\u0144 i dyskusji. Ogie\u0144 oznacza\u0142 jednak co\u015b jeszcze. Wieczorem, po zako\u0144czeniu dziennej aktywno\u015bci, grupa mog\u0142a siedzie\u0107 razem. To mog\u0142o stworzy\u0107 przestrze\u0144 do komunikacji, nauki i budowania wi\u0119zi. Mo\u017cemy tylko spekulowa\u0107, ile opowie\u015bci zosta\u0142o po raz pierwszy wypowiedzianych w\u0142a\u015bnie przy ognisku. By\u0107 mo\u017ce ogie\u0144 by\u0142 nie tylko technologiczn\u0105 rewolucj\u0105, ale r\u00f3wnie\u017c jednym z miejsc narodzin ludzkiej kultury spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n W pewnym momencie \u015blady naszych przodk\u00f3w zaczynaj\u0105 m\u00f3wi\u0107 o czym\u015b jeszcze bardziej niezwyk\u0142ym. Pojawiaj\u0105 si\u0119 ozdoby, pigmenty, rytualne poch\u00f3wki i przedstawienia zwierz\u0105t. Niekt\u00f3re z tych znalezisk s\u0105 bardzo stare i pokazuj\u0105, \u017ce ludzie zacz\u0119li nadawa\u0107 przedmiotom znaczenia wykraczaj\u0105ce poza ich praktyczne zastosowanie. Ozdoba nie s\u0142u\u017cy przecie\u017c koniecznie do zdobywania po\u017cywienia. Barwnik mo\u017ce nie by\u0107 narz\u0119dziem. A obraz zwierz\u0119cia nie jest samym zwierz\u0119ciem. Jest jego przedstawieniem. To oznacza, \u017ce cz\u0142owiek potrafi\u0142 pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 symbolami \u2014 tworzy\u0107 co\u015b, co reprezentuje co\u015b innego. To jedna z cech, kt\u00f3re w ogromnym stopniu ukszta\u0142towa\u0142y p\u00f3\u017aniejsze spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Wtedy pojawiaj\u0105 si\u0119 jedne z najbardziej zagadkowych dzie\u0142 sztuki w ca\u0142ej historii ludzko\u015bci. W jaskiniach takich jak Lascaux, Chauvet czy Altamira zachowa\u0142y si\u0119 wizerunki zwierz\u0105t stworzone dziesi\u0105tki tysi\u0119cy lat temu. Niekt\u00f3re przedstawienia s\u0105 niezwykle dynamiczne. Zwierz\u0119ta wygl\u0105daj\u0105 tak, jakby by\u0142y w ruchu. Ich tw\u00f3rcy wykorzystywali naturalne kszta\u0142ty ska\u0142y, cienie i nier\u00f3wno\u015bci powierzchni. Wchodz\u0105c do takiej jaskini, wsp\u00f3\u0142czesny cz\u0142owiek mo\u017ce poczu\u0107 co\u015b niezwyk\u0142ego: odleg\u0142o\u015b\u0107 mi\u0119dzy nami a lud\u017ami epoki lodowcowej nagle si\u0119 zmniejsza. Oni r\u00f3wnie\u017c patrzyli na zwierz\u0119ta, zachwycali si\u0119 ich si\u0142\u0105, bali si\u0119 ich i pr\u00f3bowali je zrozumie\u0107. A jednak najwi\u0119ksza tajemnica pozostaje nierozwi\u0105zana. Nie wiemy dok\u0142adnie, po co malowali. Mo\u017cemy tworzy\u0107 hipotezy, ale nie mo\u017cemy zapyta\u0107 artysty. Jego g\u0142os zagin\u0105\u0142 tysi\u0105ce lat temu.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Przez d\u0142ugi czas neandertalczycy byli przedstawiani jako prymitywni, brutalni i g\u0142upi kuzyni wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka. Dzisiaj ten obraz jest zdecydowanie zbyt prosty. Neandertalczycy byli dobrze przystosowanymi lud\u017ami, kt\u00f3rzy przez setki tysi\u0119cy lat \u017cyli w trudnych warunkach Europy i zachodniej Azji. Potrafili wytwarza\u0107 narz\u0119dzia, polowa\u0107, wykorzystywa\u0107 ogie\u0144 i przetrwa\u0107 w surowym klimacie. Co wi\u0119cej, wsp\u00f3\u0142cze\u015bni ludzie spoza Afryki maj\u0105 w swoich genomach niewielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 DNA odziedziczon\u0105 po neandertalczykach. Oznacza to, \u017ce nasi przodkowie nie tylko spotkali neandertalczyk\u00f3w. W pewnym momencie historii mieli ze sob\u0105 dzieci<\/strong>. To niezwyk\u0142e odkrycie ca\u0142kowicie zmieni\u0142o spos\u00f3b, w jaki patrzymy na wymar\u0142ych krewnych cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Neandertalczycy nie byli jedynymi naszymi krewnymi. Odkrycia ostatnich dziesi\u0119cioleci ujawni\u0142y istnienie denisowian oraz innych grup i gatunk\u00f3w cz\u0142owieka. Niekt\u00f3re znamy przede wszystkim z fragment\u00f3w ko\u015bci, z\u0119b\u00f3w i bada\u0144 genetycznych. To niezwyk\u0142e, poniewa\u017c jeszcze niedawno nie wiedzieli\u015bmy nawet, \u017ce takie populacje istnia\u0142y. W pewnym sensie wsp\u00f3\u0142czesna nauka dopiero od niedawna zacz\u0119\u0142a odzyskiwa\u0107 utracone rozdzia\u0142y historii naszego w\u0142asnego rodzaju. Ka\u017cde nowe odkrycie mo\u017ce sprawi\u0107, \u017ce drzewo ludzko\u015bci stanie si\u0119 bardziej skomplikowane.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Ostatecznie Homo sapiens zacz\u0105\u0142 opuszcza\u0107 Afryk\u0119 i rozprzestrzenia\u0107 si\u0119 po innych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata. Nie by\u0142 to jeden marsz ca\u0142ej ludzko\u015bci, lecz d\u0142ugi i skomplikowany proces obejmuj\u0105cy wiele migracji. Ludzie docierali do nowych \u015brodowisk, musieli przystosowa\u0107 si\u0119 do innych klimat\u00f3w, zdobywa\u0107 nowe rodzaje po\u017cywienia i radzi\u0107 sobie z nieznanymi wcze\u015bniej zagro\u017ceniami. Z czasem cz\u0142owiek dotar\u0142 do niemal wszystkich zamieszka\u0142ych kontynent\u00f3w. Przemierza\u0142 pustynie, stepy, lasy, g\u00f3ry i wybrze\u017ca. By\u0142a to jedna z najwi\u0119kszych ekspansji biologicznych w dziejach naszej planety. Nie dysponowa\u0142 samolotami ani samochodami. Mia\u0142 nogi, \u0142odzie, ogie\u0144, narz\u0119dzia i niezwyk\u0142\u0105 zdolno\u015b\u0107 przystosowywania si\u0119.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 swojej historii Homo sapiens \u017cy\u0142 jako \u0142owca-zbieracz. To okre\u015blenie mo\u017ce wywo\u0142ywa\u0107 obraz cz\u0142owieka nieustannie poluj\u0105cego na wielkie zwierz\u0119ta, ale rzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a znacznie bardziej r\u00f3\u017cnorodna. Ludzie korzystali z tego, co oferowa\u0142o \u015brodowisko: zbierali ro\u015bliny, owoce, nasiona i korzenie, \u0142owili ryby, polowali na zwierz\u0119ta i wykorzystywali r\u00f3\u017cne dost\u0119pne zasoby. Ich spos\u00f3b \u017cycia zale\u017ca\u0142 od miejsca. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cyj\u0105ca nad morzem mog\u0142a mie\u0107 zupe\u0142nie inn\u0105 diet\u0119 i technologi\u0119 ni\u017c grupa zamieszkuj\u0105ca ch\u0142odne stepy. Co wa\u017cne, ludzie nie byli bezmy\u015blnymi w\u0119drowcami. Musieli posiada\u0107 ogromn\u0105 wiedz\u0119 o \u015bwiecie. Trzeba by\u0142o wiedzie\u0107, gdzie pojawi\u0105 si\u0119 zwierz\u0119ta, kiedy dojrzewaj\u0105 ro\u015bliny, gdzie znajduje si\u0119 woda i jak zmieni si\u0119 pogoda.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Dla nas dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy lat wydaje si\u0119 niewyobra\u017calnie d\u0142ugim okresem. Dla historii Ziemi jest to jednak niemal chwila. Jeszcze bardziej szokuj\u0105ce staje si\u0119 to, gdy spojrzymy na miliony lat ludzkiej ewolucji. Ca\u0142a historia pisana \u2014 od pierwszych zapis\u00f3w po dzisiejszy dzie\u0144 \u2014 zajmuje zaledwie niewielki fragment ludzkiej przesz\u0142o\u015bci. Je\u015bli wyobrazimy sobie ca\u0142\u0105 histori\u0119 Homo sapiens jako jeden dzie\u0144, cywilizacja pojawia si\u0119 niemal pod sam koniec. Miasta, pa\u0144stwa, imperia, religie zorganizowane w wielkie instytucje, pieni\u0105dze, druk, elektryczno\u015b\u0107 i internet s\u0105 wydarzeniami z ostatnich chwil tej gigantycznej opowie\u015bci. Oznacza to, \u017ce cz\u0142owiek przez ogromn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu by\u0142 czym\u015b zupe\u0142nie innym ni\u017c mieszka\u0144cem wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Oko\u0142o 10\u201312 tysi\u0119cy lat temu w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata zacz\u0119\u0142a zachodzi\u0107 jedna z najwa\u017cniejszych przemian w dziejach ludzko\u015bci. Ludzie coraz cz\u0119\u015bciej zacz\u0119li uprawia\u0107 ro\u015bliny i hodowa\u0107 zwierz\u0119ta. Zamiast wy\u0142\u0105cznie pod\u0105\u017ca\u0107 za dost\u0119pnymi zasobami, zacz\u0119li je w pewnym sensie produkowa\u0107. To by\u0142 prze\u0142om, kt\u00f3ry zmieni\u0142 niemal wszystko. Osady stawa\u0142y si\u0119 bardziej trwa\u0142e. Ludzie zacz\u0119li magazynowa\u0107 \u017cywno\u015b\u0107. Populacje mog\u0142y rosn\u0105\u0107. Pojawi\u0142y si\u0119 nowe formy pracy i w\u0142asno\u015bci. Z czasem nadwy\u017cki \u017cywno\u015bci pozwoli\u0142y cz\u0119\u015bci ludzi zajmowa\u0107 si\u0119 czym\u015b innym ni\u017c zdobywanie jedzenia. Kto\u015b m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 rzemie\u015blnikiem, kto\u015b kap\u0142anem, kto\u015b wojownikiem, a kto\u015b administratorem. Spo\u0142ecze\u0144stwo zacz\u0119\u0142o si\u0119 r\u00f3\u017cnicowa\u0107. Z tych zmian mia\u0142y narodzi\u0107 si\u0119 pierwsze miasta i pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n To pytanie jest bardziej skomplikowane, ni\u017c mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107. Z perspektywy wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci \u0142atwo pomy\u015ble\u0107, \u017ce rolnictwo by\u0142o oczywistym post\u0119pem: cz\u0142owiek przesta\u0142 w\u0119drowa\u0107, zacz\u0105\u0142 uprawia\u0107 ziemi\u0119 i od tej chwili wszystko by\u0142o lepiej. Rzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a bardziej skomplikowana. Rolnictwo pozwala\u0142o utrzymywa\u0107 wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 ludzi, ale wi\u0105za\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z ci\u0119\u017ck\u0105 prac\u0105, zale\u017cno\u015bci\u0105 od plon\u00f3w, chorobami i wi\u0119kszym znaczeniem w\u0142asno\u015bci. Dieta niekt\u00f3rych pierwszych rolnik\u00f3w mog\u0142a sta\u0107 si\u0119 mniej zr\u00f3\u017cnicowana ni\u017c dieta wcze\u015bniejszych \u0142owc\u00f3w-zbieraczy. Mimo to rolnictwo stworzy\u0142o fundament pod co\u015b, czego wcze\u015bniej na tak\u0105 skal\u0119 nie by\u0142o: spo\u0142ecze\u0144stwa zdolne do gromadzenia ogromnych nadwy\u017cek i organizowania pracy tysi\u0119cy ludzi<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Na terenie dzisiejszej Turcji znajduje si\u0119 miejsce, kt\u00f3re d\u0142ugo wprawia\u0142o archeolog\u00f3w w zak\u0142opotanie. G\u00f6bekli Tepe sk\u0142ada si\u0119 z monumentalnych kamiennych konstrukcji, kt\u00f3rych pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 oko\u0142o 11\u201312 tysi\u0119cy lat. Wielkie filary ozdobiono przedstawieniami zwierz\u0105t. Nie przypomina to stereotypowej wizji ma\u0142ej grupy ludzi walcz\u0105cych codziennie o przetrwanie. Do transportowania i ustawiania ogromnych kamieni potrzebna by\u0142a wsp\u00f3\u0142praca. To pokazuje, \u017ce ludzie epoki neolitu byli zdolni do organizowania przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 o imponuj\u0105cej skali. Co by\u0142o pierwsze \u2014 z\u0142o\u017cona organizacja spo\u0142eczna czy rozw\u00f3j osiad\u0142ego trybu \u017cycia? Odpowied\u017a nie jest prosta. G\u00f6bekli Tepe przypomina nam, \u017ce rozw\u00f3j cywilizacji nie by\u0142 jedn\u0105 prost\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n W kolejnych tysi\u0105cleciach pojawiaj\u0105 si\u0119 coraz wi\u0119ksze osady. Jedn\u0105 z najbardziej niezwyk\u0142ych jest \u00c7atalh\u00f6y\u00fck w Anatolii. Domy budowano tam bardzo blisko siebie, a mieszka\u0144cy cz\u0119sto poruszali si\u0119 po dachach. Niekt\u00f3re budynki ozdabiano malowid\u0142ami i dekoracjami. By\u0142 to \u015bwiat bardzo r\u00f3\u017cny od naszych miast, ale w\u0142a\u015bnie tutaj mo\u017cemy zobaczy\u0107 wa\u017cn\u0105 zmian\u0119: ludzie zaczynaj\u0105 \u017cy\u0107 w du\u017cych, trwa\u0142ych skupiskach. A kiedy ludzie mieszkaj\u0105 blisko siebie, pojawiaj\u0105 si\u0119 nowe problemy. Kto ma dost\u0119p do wody? Kto posiada ziemi\u0119? Co zrobi\u0107, kiedy kto\u015b ukradnie cudz\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107? Kto rozstrzyga spory? Kto organizuje prac\u0119? Z takich pyta\u0144 zacznie rodzi\u0107 si\u0119 polityka, prawo i w\u0142adza.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n W Mezopotamii, na obszarze mi\u0119dzy Tygrysem a Eufratem, zacz\u0119\u0142y rozwija\u0107 si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re stworzy\u0142y jedne z pierwszych system\u00f3w pisma. Pocz\u0105tkowo nie chodzi\u0142o nawet o literatur\u0119. Pismo by\u0142o niezwykle praktyczne. Trzeba by\u0142o zapisywa\u0107 towary, podatki, dostawy i zobowi\u0105zania. W\u0142a\u015bnie dlatego jednym z najstarszych zastosowa\u0144 pisma by\u0142a administracja. To niezwykle wymowne. Historia pisana mog\u0142a rozpocz\u0105\u0107 si\u0119 nie od wielkiego poematu o bohaterze, lecz od rachunku dotycz\u0105cego zbo\u017ca. Cz\u0142owiek odkry\u0142 bowiem, \u017ce je\u015bli informacj\u0119 mo\u017cna utrwali\u0107 na glinianej tabliczce, nie musi ju\u017c polega\u0107 wy\u0142\u0105cznie na pami\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n I oto przebyli\u015bmy ogromn\u0105 drog\u0119. Na pocz\u0105tku naszej opowie\u015bci mieli\u015bmy cz\u0142owieka pozostawiaj\u0105cego \u015blad stopy w wilgotnym osadzie. Potem pojawi\u0142 si\u0119 kamie\u0144 ukszta\u0142towany przez ludzk\u0105 r\u0119k\u0119, ognisko, obraz zwierz\u0119cia na \u015bcianie jaskini, ozdoba, poch\u00f3wek, osada, pole uprawne, magazyn zbo\u017ca, monumentalna budowla i wreszcie gliniana tabliczka z zapisem. Ka\u017cdy z tych element\u00f3w by\u0142 ma\u0142\u0105 rewolucj\u0105. \u017baden pojedynczy cz\u0142owiek nie stworzy\u0142 cywilizacji. Powsta\u0142a ona dzi\u0119ki tysi\u0105com pokole\u0144 ludzi, kt\u00f3rzy przejmowali wiedz\u0119 po swoich poprzednikach, zmieniali j\u0105 i przekazywali dalej. To w\u0142a\u015bnie jest najwa\u017cniejszy sekret ludzkiej historii: nie dziedziczymy wy\u0142\u0105cznie gen\u00f3w. Dziedziczymy r\u00f3wnie\u017c wiedz\u0119.<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Najbardziej niezwyk\u0142e jest to, \u017ce cz\u0142owiek przez miliony lat nie wiedzia\u0142, \u017ce pewnego dnia kto\u015b b\u0119dzie pr\u00f3bowa\u0142 odtworzy\u0107 jego \u017cycie. My\u015bliwy pozostawiaj\u0105cy \u015blady na ziemi nie wiedzia\u0142, \u017ce przetrwaj\u0105. Cz\u0142owiek od\u0142upuj\u0105cy kawa\u0142ek kamienia nie wiedzia\u0142, \u017ce archeolog kiedy\u015b rozpozna w nim narz\u0119dzie. Artysta maluj\u0105cy konia na \u015bcianie jaskini nie wiedzia\u0142, \u017ce po dziesi\u0105tkach tysi\u0119cy lat kto\u015b stanie przed jego dzie\u0142em i spr\u00f3buje zrozumie\u0107 jego \u015bwiat. A jednak wszystkie te rzeczy przetrwa\u0142y. Historia zacz\u0119\u0142a si\u0119 wi\u0119c na d\u0142ugo przed pierwszym zapisanym s\u0142owem. Najpierw cz\u0142owiek zostawia\u0142 \u015blady. Potem zacz\u0105\u0142 zostawia\u0107 symbole. W ko\u0144cu nauczy\u0142 si\u0119 zostawia\u0107 s\u0142owa. I w\u0142a\u015bnie w tym momencie ko\u0144czy si\u0119 prehistoria, a zaczyna historia, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cemy czyta\u0107 niemal tak, jakby jej bohaterowie siedzieli przed nami i opowiadali w\u0142asnymi g\u0142osami.<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Historia, kt\u00f3rej uczymy si\u0119 w szkole, zaczyna si\u0119 zwykle od dat, kr\u00f3l\u00f3w, bitew i nazw pa\u0144stw. To jednak troch\u0119 tak, jakby otworzy\u0107 ogromn\u0105 powie\u015b\u0107 na setnej stronie i uzna\u0107, \u017ce pierwsze dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 nie ma znaczenia. Prawdziwa historia cz\u0142owieka zaczyna si\u0119 znacznie wcze\u015bniej \u2014 w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym nie by\u0142o jeszcze pa\u0144stw, granic, alfabetu ani […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":135,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[37],"tags":[],"class_list":["post-134","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/134","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=134"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/134\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":140,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/134\/revisions\/140"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/135"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=134"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=134"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=134"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Ogie\u0144: wi\u0119cej ni\u017c ciep\u0142o<\/h3>\n\n\n\n
Cz\u0142owiek zaczyna widzie\u0107 \u015bwiat symbolicznie<\/h3>\n\n\n\n
Tajemnica jaski\u0144<\/h3>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Neandertalczyk nie by\u0142 \u201eg\u0142upim jaskiniowcem\u201d<\/h3>\n\n\n\n
\u015awiat pe\u0142en ludzi, kt\u00f3rzy ju\u017c nie istniej\u0105<\/h3>\n\n\n\n
Wielka w\u0119dr\u00f3wka<\/h3>\n\n\n\n
\u0141owca i zbieracz<\/h3>\n\n\n\n
Czas p\u0142yn\u0105\u0142 inaczej<\/h3>\n\n\n\n
Wielki prze\u0142om: rolnictwo<\/h3>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Czy rolnictwo by\u0142o rzeczywi\u015bcie lepsze?<\/h3>\n\n\n\n
G\u00f6bekli Tepe i zagadka pierwszych monumentalnych budowli<\/h3>\n\n\n\n
Narodziny miasta<\/h3>\n\n\n\n
Pismo otwiera drzwi historii<\/h3>\n\n\n\n
Od \u015bladu do cywilizacji<\/h3>\n\n\n\n
Pierwsza wiadomo\u015b\u0107 wys\u0142ana przez czas<\/h3>\n\n\n\n