Ska\u0142a, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 gleb\u0105<\/h2>\n\n\n\n
Gdy patrzymy na ziemi\u0119, trudno uwierzy\u0107, \u017ce jej historia mo\u017ce zaczyna\u0107 si\u0119 od ska\u0142y. A jednak jednym z podstawowych \u017ar\u00f3de\u0142 materia\u0142u glebowego jest w\u0142a\u015bnie pod\u0142o\u017ce skalne. Deszcz, mr\u00f3z, zmiany temperatury, wiatr i dzia\u0142alno\u015b\u0107 organizm\u00f3w stopniowo rozbijaj\u0105 ska\u0142y na coraz mniejsze fragmenty. Proces ten nazywamy wietrzeniem<\/strong>. Wyobra\u017a sobie ska\u0142\u0119 wystawion\u0105 na dzia\u0142anie mrozu. Woda dostaje si\u0119 do niewielkiej szczeliny. Kiedy temperatura spada, woda zamarza i zwi\u0119ksza swoj\u0105 obj\u0119to\u015b\u0107. Rozszerzaj\u0105cy si\u0119 l\u00f3d naciska na \u015bciany szczeliny. Po wielu cyklach zamarzania i odmarzania ska\u0142a mo\u017ce p\u0119kn\u0105\u0107. W tropikach dzia\u0142a inny zestaw proces\u00f3w. Wysoka temperatura, du\u017ca ilo\u015b\u0107 wody i aktywno\u015b\u0107 organizm\u00f3w mog\u0105 przyspiesza\u0107 chemiczne przemiany minera\u0142\u00f3w. Korzenie ro\u015blin wciskaj\u0105 si\u0119 w szczeliny, a mikroorganizmy uczestnicz\u0105 w rozk\u0142adzie materia\u0142u. Ska\u0142a zaczyna wi\u0119c powoli przechodzi\u0107 w co\u015b zupe\u0142nie innego. W co\u015b, co potrafi podtrzyma\u0107 \u017cycie.<\/p>\n\n\n Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych cech gleby jest to, \u017ce powstaje bardzo wolno<\/strong>. Dok\u0142adne tempo zale\u017cy od klimatu, ska\u0142y macierzystej, rze\u017aby terenu, organizm\u00f3w i czasu, ale tworzenie dojrza\u0142ych gleb mo\u017ce trwa\u0107 setki, tysi\u0105ce, a w niekt\u00f3rych warunkach znacznie wi\u0119cej lat. To oznacza, \u017ce gleba jest zasobem, kt\u00f3rego nie mo\u017cemy traktowa\u0107 jak czego\u015b niesko\u0144czonego. Mo\u017cemy j\u0105 uprawia\u0107 przez dziesi\u0119ciolecia. Mo\u017cemy j\u0105 niszczy\u0107 w ci\u0105gu kilku lat. A odbudowanie podobnej warstwy mo\u017ce wymaga\u0107 bardzo d\u0142ugiego czasu. To jeden z wielkich paradoks\u00f3w geografii \u015brodowiska: co\u015b, co powstaje niemal niezauwa\u017calnie, mo\u017ce zosta\u0107 utracone bardzo szybko.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Je\u017celi przekroisz gleb\u0119 pionowo, zobaczysz, \u017ce nie jest ona jednolita. Tworzy tak zwany profil glebowy<\/strong>, czyli uk\u0142ad warstw r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 w\u0142a\u015bciwo\u015bciami, sk\u0142adem i pochodzeniem.<\/p>\n\n\n Na powierzchni mo\u017ce znajdowa\u0107 si\u0119 warstwa bogata w szcz\u0105tki organiczne \u2014 li\u015bcie, fragmenty ro\u015blin i inne pozosta\u0142o\u015bci. Poni\u017cej znajduje si\u0119 warstwa, w kt\u00f3rej wyst\u0119puje du\u017co materii organicznej wymieszanej z cz\u0105stkami mineralnymi. Jeszcze g\u0142\u0119biej mog\u0105 znajdowa\u0107 si\u0119 warstwy, w kt\u00f3rych gromadz\u0105 si\u0119 materia\u0142y przemieszczone z wy\u017cszych poziom\u00f3w. Na samym dole znajduje si\u0119 materia\u0142 macierzysty, coraz bardziej przypominaj\u0105cy ska\u0142\u0119, z kt\u00f3rej gleba si\u0119 rozwija\u0142a. Nie ka\u017cda gleba ma identyczny profil. W lesie b\u0119dzie wygl\u0105da\u0142 inaczej ni\u017c na stepie. Gleba pustynna b\u0119dzie inna ni\u017c gleba bagienna. W klimacie ch\u0142odnym procesy zachodz\u0105 inaczej ni\u017c w tropikach. Gleba jest wi\u0119c zapisem miejsca. Mo\u017cna czyta\u0107 j\u0105 jak ksi\u0105\u017ck\u0119.<\/p>\n\n\n\n Gleba jest mieszanin\u0105 kilku podstawowych sk\u0142adnik\u00f3w. Znajduj\u0105 si\u0119 w niej cz\u0105stki mineralne, materia organiczna, woda, powietrze i ogromna liczba organizm\u00f3w<\/strong>. Cz\u0119\u015b\u0107 mineralna pochodzi g\u0142\u00f3wnie ze zwietrza\u0142ych ska\u0142. Mog\u0105 to by\u0107 cz\u0105stki piasku, py\u0142u i i\u0142u. Ich proporcje maj\u0105 ogromne znaczenie dla w\u0142a\u015bciwo\u015bci gleby. Piasek ma stosunkowo du\u017ce ziarna i pozwala wodzie do\u015b\u0107 \u0142atwo przep\u0142ywa\u0107. I\u0142 sk\u0142ada si\u0119 z niezwykle drobnych cz\u0105stek i potrafi zatrzymywa\u0107 du\u017co wody. Pomi\u0119dzy nimi znajduje si\u0119 py\u0142, kt\u00f3ry pod wzgl\u0119dem rozmiaru cz\u0105stek zajmuje po\u015brednie miejsce. R\u00f3\u017cne proporcje tych sk\u0142adnik\u00f3w tworz\u0105 r\u00f3\u017cne tekstury gleb<\/strong>. Dlatego dwie gleby mog\u0105 wygl\u0105da\u0107 podobnie, a zachowywa\u0107 si\u0119 zupe\u0142nie inaczej po deszczu. Jedna szybko przepu\u015bci wod\u0119. Druga zatrzyma j\u0105 d\u0142ugo. Jedna b\u0119dzie \u0142atwa do uprawy. Druga mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 ci\u0119\u017cka i lepka. Geografia gleby zaczyna si\u0119 wi\u0119c od fizyki bardzo ma\u0142ych cz\u0105stek.<\/p>\n\n\n\n Jednymi z najbardziej cenionych gleb rolniczych s\u0105 czarnoziemy<\/strong>. S\u0105 bogate w materi\u0119 organiczn\u0105 i mog\u0105 mie\u0107 bardzo du\u017c\u0105 \u017cyzno\u015b\u0107. Wyst\u0119puj\u0105 mi\u0119dzy innymi na obszarach stepowych Eurazji oraz w innych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata, gdzie warunki sprzyja\u0142y gromadzeniu materii organicznej w glebie. Ich ciemny kolor jest zwi\u0105zany z du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 substancji organicznych. To w\u0142a\u015bnie materia organiczna jest jednym z kluczowych element\u00f3w \u017cyzno\u015bci. Ro\u015bliny pobieraj\u0105 sk\u0142adniki mineralne. Ro\u015blina ro\u015bnie. Cz\u0119\u015b\u0107 jej tkanek obumiera. Szcz\u0105tki trafiaj\u0105 do gleby. Mikroorganizmy i inne organizmy rozk\u0142adaj\u0105 je. Cz\u0119\u015b\u0107 sk\u0142adnik\u00f3w wraca do obiegu. Nowa ro\u015blina mo\u017ce ponownie z nich skorzysta\u0107. To cykl materii<\/strong>, kt\u00f3ry mo\u017ce trwa\u0107 przez tysi\u0105ce lat.<\/p>\n\n\n\n Kiedy patrzymy na pole, widzimy ro\u015bliny. Pod ziemi\u0105 znajduje si\u0119 jednak znacznie bardziej skomplikowany \u015bwiat.<\/p>\n\n\n W jednym fragmencie gleby mo\u017ce znajdowa\u0107 si\u0119 ogromna liczba bakterii, grzyb\u00f3w, nicieni, roztoczy, pier\u015bcienic i innych organizm\u00f3w. Niekt\u00f3re s\u0105 tak ma\u0142e, \u017ce nie zobaczymy ich bez mikroskopu. Inne, jak d\u017cd\u017cownice, mo\u017cemy zobaczy\u0107 go\u0142ym okiem. D\u017cd\u017cownica mo\u017ce przemieszcza\u0107 si\u0119 przez gleb\u0119, tworz\u0105c kana\u0142y, kt\u00f3re poprawiaj\u0105 jej napowietrzenie i u\u0142atwiaj\u0105 przep\u0142yw wody. Mikroorganizmy rozk\u0142adaj\u0105 materi\u0119 organiczn\u0105 i uczestnicz\u0105 w obiegu sk\u0142adnik\u00f3w od\u017cywczych. Grzyby mog\u0105 tworzy\u0107 zwi\u0105zki z korzeniami ro\u015blin, zwi\u0119kszaj\u0105c ich mo\u017cliwo\u015bci pobierania wody i sk\u0142adnik\u00f3w mineralnych. Pod powierzchni\u0105 pola nie znajduje si\u0119 wi\u0119c martwa masa. Znajduje si\u0119 ekosystem<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cemy spojrze\u0107 na las i pomy\u015ble\u0107, \u017ce jego najwa\u017cniejsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 s\u0105 drzewa. Ale drzewo jest tylko cz\u0119\u015bci\u0105 znacznie wi\u0119kszego systemu. Korzenie pobieraj\u0105 wod\u0119 i sk\u0142adniki mineralne. Opad\u0142e li\u015bcie trafiaj\u0105 na ziemi\u0119. Grzyby i bakterie rozk\u0142adaj\u0105 martw\u0105 materi\u0119. Powstaj\u0105 zwi\u0105zki, kt\u00f3re mog\u0105 ponownie zosta\u0107 wykorzystane przez ro\u015bliny.<\/p>\n\n\n Las jest wi\u0119c ogromnym obiegiem materii. Drzewo pobiera substancje z gleby. Buduje z nich li\u015bcie, kor\u0119, ga\u0142\u0119zie i korzenie. Li\u015bcie opadaj\u0105. Organizmy rozk\u0142adaj\u0105 je. Substancje wracaj\u0105 do gleby. Kolejne drzewo mo\u017ce je ponownie wykorzysta\u0107. Je\u017celi spojrzysz na las w ten spos\u00f3b, przestaje on by\u0107 zbiorem drzew. Staje si\u0119 ogromnym systemem przep\u0142ywu materii.<\/p>\n\n\n\n To jeden z najbardziej zaskakuj\u0105cych paradoks\u00f3w geografii. Mo\u017cna pomy\u015ble\u0107: skoro las deszczowy jest tak bujny, jego gleba musi by\u0107 niezwykle \u017cyzna. Nie zawsze. W wielu wilgotnych tropikach intensywne opady i wysoka temperatura przyspieszaj\u0105 procesy chemiczne oraz rozk\u0142ad materii organicznej. Sk\u0142adniki od\u017cywcze mog\u0105 by\u0107 szybko przemieszczane i wyp\u0142ukiwane z gleby. Jednocze\u015bnie ogromna cz\u0119\u015b\u0107 sk\u0142adnik\u00f3w od\u017cywczych znajduje si\u0119 bezpo\u015brednio w \u017cywej biomasie lasu. Drzewo. Li\u015bcie. Korzenie. Grzyby. Mikroorganizmy. Ca\u0142y las mo\u017ce dzia\u0142a\u0107 jak bardzo szybki obieg. Kiedy ro\u015blina obumiera, sk\u0142adniki nie musz\u0105 d\u0142ugo pozostawa\u0107 w glebie. S\u0105 szybko rozk\u0142adane i ponownie pobierane przez inne organizmy. Las mo\u017ce by\u0107 wi\u0119c niezwykle bogaty biologicznie, mimo \u017ce sama gleba niekoniecznie jest idealnym miejscem do d\u0142ugotrwa\u0142ego magazynowania sk\u0142adnik\u00f3w. To kolejny dow\u00f3d na to, \u017ce \u017cyzno\u015b\u0107 gleby i bujno\u015b\u0107 ro\u015blinno\u015bci nie zawsze s\u0105 tym samym.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Nawet pustynia ma gleby. S\u0105 one jednak kszta\u0142towane przez zupe\u0142nie inne warunki. Brakuje wody. Ro\u015blinno\u015b\u0107 jest rzadka. Materia organiczna mo\u017ce gromadzi\u0107 si\u0119 wolniej. Jednocze\u015bnie w niekt\u00f3rych suchych \u015brodowiskach na powierzchni rozwijaj\u0105 si\u0119 tak zwane skorupy biologiczne gleby<\/strong>, tworzone przez mikroorganizmy, porosty, mchy i inne organizmy. Mog\u0105 one wp\u0142ywa\u0107 na stabilno\u015b\u0107 powierzchni oraz obieg sk\u0142adnik\u00f3w. Pustynia po raz kolejny pokazuje, \u017ce \u201ebrak \u017cycia\u201d jest z\u0142udzeniem. Nawet w najbardziej suchych \u015brodowiskach istniej\u0105 organizmy, kt\u00f3re znalaz\u0142y spos\u00f3b na przetrwanie.<\/p>\n\n\n\n Kiedy cz\u0142owiek zacz\u0105\u0142 uprawia\u0107 ro\u015bliny, gleba sta\u0142a si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych zasob\u00f3w cywilizacji. Rolnictwo jest w ogromnej mierze sztuk\u0105 zarz\u0105dzania gleb\u0105. Trzeba dostarcza\u0107 wod\u0119. Trzeba utrzymywa\u0107 sk\u0142adniki od\u017cywcze. Trzeba ogranicza\u0107 erozj\u0119. Trzeba odpowiednio dobiera\u0107 ro\u015bliny. Trzeba czasem pozostawia\u0107 pole nieuprawiane, aby gleba mog\u0142a si\u0119 regenerowa\u0107.<\/p>\n\n\n Przez tysi\u0105ce lat ludzie opracowywali r\u00f3\u017cne sposoby gospodarowania gleb\u0105. Budowali tarasy na stokach, stosowali p\u0142odozmian, nawadniali pola i tworzyli systemy odprowadzania wody. Wsp\u00f3\u0142czesne rolnictwo posz\u0142o jeszcze dalej. Maszyny pozwalaj\u0105 uprawia\u0107 ogromne powierzchnie. Nawozy umo\u017cliwiaj\u0105 uzupe\u0142nianie sk\u0142adnik\u00f3w mineralnych. Systemy irygacyjne pozwalaj\u0105 uprawia\u0107 obszary, kt\u00f3re naturalnie by\u0142yby zbyt suche. Ale ka\u017cde rozwi\u0105zanie ma swoj\u0105 cen\u0119.<\/p>\n\n\n\n Jednym z najwi\u0119kszych zagro\u017ce\u0144 dla gleb jest erozja<\/strong>. Wyobra\u017a sobie pole po\u0142o\u017cone na \u0142agodnym zboczu. Spada ulewny deszcz. Krople uderzaj\u0105 w powierzchni\u0119, a woda zaczyna sp\u0142ywa\u0107 w d\u00f3\u0142. Je\u017celi gleba nie jest chroniona przez ro\u015blinno\u015b\u0107, korzenie ani odpowiedni\u0105 struktur\u0119, drobne cz\u0105stki mog\u0105 zosta\u0107 zabrane przez wod\u0119.<\/p>\n\n\n Podobnie mo\u017ce dzia\u0142a\u0107 wiatr. Na suchych, ods\u0142oni\u0119tych polach drobne cz\u0105stki gleby mog\u0105 zosta\u0107 uniesione i przeniesione na du\u017ce odleg\u0142o\u015bci. Problem polega na tym, \u017ce najbardziej podatna na erozj\u0119 mo\u017ce by\u0107 w\u0142a\u015bnie ta cz\u0119\u015b\u0107 gleby, kt\u00f3ra jest najcenniejsza dla rolnictwa \u2014 powierzchniowa warstwa bogata w materi\u0119 organiczn\u0105 i sk\u0142adniki od\u017cywcze. W skrajnym przypadku pole mo\u017ce stopniowo traci\u0107 swoj\u0105 produktywno\u015b\u0107. Gleba nie znika w jednej chwili. Po prostu rok po roku odp\u0142ywa.<\/p>\n\n\n\n Wyobra\u017a sobie pot\u0119\u017cn\u0105 burz\u0119 nad obszarem pozbawionym ro\u015blinno\u015bci. Wiatr unosi drobne cz\u0105stki. Chmura py\u0142u przesuwa si\u0119 setki kilometr\u00f3w. To, co przed chwil\u0105 by\u0142o cz\u0119\u015bci\u0105 pola, mo\u017ce zosta\u0107 przeniesione na inny obszar. W historii zdarza\u0142y si\u0119 okresy, w kt\u00f3rych po\u0142\u0105czenie suszy, niew\u0142a\u015bciwego gospodarowania ziemi\u0105 i silnych wiatr\u00f3w doprowadza\u0142o do ogromnych burz py\u0142owych. Jednym z najbardziej znanych przyk\u0142ad\u00f3w by\u0142 Dust Bowl<\/strong> w Stanach Zjednoczonych w latach 30. XX wieku. Wielkie obszary Wielkich R\u00f3wnin zosta\u0142y dotkni\u0119te susz\u0105 i erozj\u0105 wietrzn\u0105, a burze py\u0142owe sta\u0142y si\u0119 symbolem ekologicznego i gospodarczego kryzysu. Historia ta pokazuje, \u017ce gleba mo\u017ce by\u0107 elementem ca\u0142ego systemu spo\u0142ecznego. Kiedy gleba traci produktywno\u015b\u0107, problem nie ko\u0144czy si\u0119 na polu. Mo\u017ce oznacza\u0107 mniejsze plony, ub\u00f3stwo, migracje i kryzysy gospodarcze.<\/p>\n\n\n\n Korzenie dzia\u0142aj\u0105 jak niewidzialna sie\u0107. Przylegaj\u0105 do cz\u0105stek gleby. Tworz\u0105 kana\u0142y. Pomagaj\u0105 utrzymywa\u0107 struktur\u0119 pod\u0142o\u017ca. Pobieraj\u0105 wod\u0119. Wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 z grzybami. Po obumarciu zwi\u0119kszaj\u0105 ilo\u015b\u0107 materii organicznej. Dlatego ro\u015blinno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 jedn\u0105 z najlepszych ochron przed erozj\u0105. G\u0119sta pokrywa ro\u015blinna sprawia, \u017ce krople deszczu nie uderzaj\u0105 bezpo\u015brednio w powierzchni\u0119 gleby. Korzenie stabilizuj\u0105 pod\u0142o\u017ce, a resztki ro\u015blinne tworz\u0105 warstw\u0119 chroni\u0105c\u0105 powierzchni\u0119. To prowadzi do prostego wniosku: ro\u015blina nie tylko ro\u015bnie w glebie. Pomaga r\u00f3wnie\u017c tworzy\u0107 i chroni\u0107 gleb\u0119.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Gleba pe\u0142ni jeszcze jedn\u0105 niezwykle wa\u017cn\u0105 funkcj\u0119. Magazynuje wod\u0119. Po deszczu cz\u0119\u015b\u0107 wody pozostaje pomi\u0119dzy cz\u0105stkami gleby. Ro\u015bliny mog\u0105 p\u00f3\u017aniej wykorzysta\u0107 j\u0105 podczas okres\u00f3w bez opad\u00f3w. Ale gleba nie zatrzymuje ca\u0142ej wody jednakowo. Gleby piaszczyste maj\u0105 du\u017ce przestrzenie mi\u0119dzy ziarnami i zazwyczaj szybko przepuszczaj\u0105 wod\u0119. Gleby bogate w i\u0142 mog\u0105 zatrzymywa\u0107 jej wi\u0119cej, ale woda mo\u017ce porusza\u0107 si\u0119 w nich wolniej. Materia organiczna r\u00f3wnie\u017c pomaga w zatrzymywaniu wody i poprawia struktur\u0119 gleby. Dlatego zdrowa gleba jest troch\u0119 jak g\u0105bka. Mo\u017ce przyj\u0105\u0107 wod\u0119 podczas deszczu i stopniowo oddawa\u0107 j\u0105 p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n\n\n\n Gleba jest r\u00f3wnie\u017c cz\u0119\u015bci\u0105 globalnego obiegu w\u0119gla. Materia organiczna zawiera w\u0119giel. Cz\u0119\u015b\u0107 w\u0119gla pochodzi z ro\u015blin, kt\u00f3re pobra\u0142y dwutlenek w\u0119gla z atmosfery podczas fotosyntezy. Kiedy ro\u015bliny obumieraj\u0105, cz\u0119\u015b\u0107 tego w\u0119gla trafia do gleby. Mikroorganizmy rozk\u0142adaj\u0105 materi\u0119 organiczn\u0105, a cz\u0119\u015b\u0107 w\u0119gla wraca do atmosfery. Inna cz\u0119\u015b\u0107 mo\u017ce pozosta\u0107 w glebie przez d\u0142ugi czas.<\/p>\n\n\n\n Gleba jest wi\u0119c nie tylko podstaw\u0105 rolnictwa. Jest r\u00f3wnie\u017c elementem systemu klimatycznego. Jej stan wp\u0142ywa na to, jak w\u0119giel kr\u0105\u017cy mi\u0119dzy atmosfer\u0105, ro\u015blinno\u015bci\u0105 i powierzchni\u0105 Ziemi. To jeszcze raz pokazuje, jak bardzo wszystkie elementy geografii s\u0105 ze sob\u0105 po\u0142\u0105czone.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cemy teraz odpowiedzie\u0107 na pytanie, kt\u00f3re na pocz\u0105tku wydawa\u0142o si\u0119 proste. Dlaczego pewne ro\u015bliny wyst\u0119puj\u0105 tylko w okre\u015blonych miejscach? Oczywi\u015bcie znaczenie ma klimat. Ale r\u00f3wnie wa\u017cna mo\u017ce by\u0107 gleba. Ro\u015blina potrzebuje odpowiedniej ilo\u015bci wody, tlenu, sk\u0142adnik\u00f3w mineralnych i odpowiedniego odczynu. Niekt\u00f3re gatunki toleruj\u0105 gleby kwa\u015bne, inne preferuj\u0105 zasadowe. Jedne dobrze znosz\u0105 podmok\u0142e pod\u0142o\u017ce, inne potrzebuj\u0105 doskona\u0142ego odp\u0142ywu wody. Dlatego krajobraz jest wynikiem spotkania kilku \u015bwiat\u00f3w. Klimat m\u00f3wi, jakie warunki panuj\u0105 nad powierzchni\u0105. Gleba m\u00f3wi, co dzieje si\u0119 pod ni\u0105.<\/strong> Dopiero razem tworz\u0105 \u015brodowisko, w kt\u00f3rym mo\u017ce rozwija\u0107 si\u0119 okre\u015blona ro\u015blinno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n To zdanie brzmi dramatycznie, ale historia zna przyk\u0142ady sytuacji, w kt\u00f3rych niew\u0142a\u015bciwe gospodarowanie ziemi\u0105 przyczynia\u0142o si\u0119 do degradacji \u015brodowiska. Nadmierny wypas, wylesianie, niew\u0142a\u015bciwa uprawa, nadmierne nawadnianie i pozostawianie ods\u0142oni\u0119tej gleby mog\u0105 zwi\u0119ksza\u0107 ryzyko erozji i degradacji gleby, szczeg\u00f3lnie gdy zbiegaj\u0105 si\u0119 z susz\u0105. Proces stopniowego pogarszania stanu suchych obszar\u00f3w nazywamy pustynnieniem<\/strong>. Nie oznacza ono po prostu tego, \u017ce \u201epustynia przesuwa si\u0119 jak fala\u201d. To znacznie bardziej z\u0142o\u017cony proces degradacji \u015brodowiska na obszarach suchych i p\u00f3\u0142suchych.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0142owiek potrafi patrze\u0107 na ziemi\u0119 jak na co\u015b oczywistego. Jest. Mo\u017cna na niej postawi\u0107 dom. Mo\u017cna po niej chodzi\u0107. Mo\u017cna j\u0105 zaora\u0107. Ale z punktu widzenia historii planety gleba jest niezwykle m\u0142odym i delikatnym tworem. Ka\u017cda gar\u015b\u0107 ziemi mo\u017ce zawiera\u0107 fragmenty ska\u0142, resztki ro\u015blin, wod\u0119, powietrze i ogromn\u0105 liczb\u0119 organizm\u00f3w. Jest miniaturowym ekosystemem. A jednocze\u015bnie jest cz\u0119\u015bci\u0105 globalnego systemu. Deszcz j\u0105 tworzy i niszczy. Rzeki zabieraj\u0105 jej cz\u0105stki. Ro\u015bliny stabilizuj\u0105 j\u0105 korzeniami. Grzyby i bakterie przetwarzaj\u0105 materi\u0119. Cz\u0142owiek j\u0105 uprawia. Wiatr mo\u017ce przenie\u015b\u0107 j\u0105 na setki kilometr\u00f3w. Ocean ostatecznie otrzymuje cz\u0119\u015b\u0107 materia\u0142u, kt\u00f3ry kiedy\u015b znajdowa\u0142 si\u0119 pod naszymi stopami. Gleba jest wi\u0119c kolejnym miejscem, w kt\u00f3rym spotykaj\u0105 si\u0119 wszystkie poznane dot\u0105d elementy geografii.<\/p>\n\n\n\n Gleba jest z\u0142o\u017conym systemem powsta\u0142ym ze wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania ska\u0142, klimatu, wody, organizm\u00f3w i czasu. Jest miejscem \u017cycia, magazynem wody i sk\u0142adnik\u00f3w od\u017cywczych oraz wa\u017cnym elementem obiegu w\u0119gla. Jej w\u0142a\u015bciwo\u015bci zale\u017c\u0105 mi\u0119dzy innymi od materia\u0142u macierzystego, klimatu, organizm\u00f3w, rze\u017aby terenu i czasu.<\/strong> Najwa\u017cniejsze poj\u0119cia tej lekcji to wietrzenie, profil glebowy, materia organiczna, \u017cyzno\u015b\u0107, erozja i pustynnienie<\/strong>. Warto szczeg\u00f3lnie zapami\u0119ta\u0107, \u017ce gleba nie jest jednorodn\u0105 warstw\u0105. Ma w\u0142asn\u0105 struktur\u0119 i histori\u0119, a jej powstanie mo\u017ce trwa\u0107 bardzo d\u0142ugo. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Wyobra\u017a sobie, \u017ce stoisz na \u015brodku ogromnego pola. Pod twoimi stopami znajduje si\u0119 zaledwie cienka warstwa materia\u0142u, kt\u00f3ra z pozoru wygl\u0105da jak zwyk\u0142a ziemia. Mo\u017cna po niej chodzi\u0107, mo\u017cna j\u0105 przesypywa\u0107 przez palce, mo\u017cna wykopa\u0107 w niej d\u00f3\u0142 i nawet nie zastanawia\u0107 si\u0119 nad jej znaczeniem. A jednak w\u0142a\u015bnie tutaj zaczyna si\u0119 jedna z najwa\u017cniejszych […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":124,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-123","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-geografia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/123","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=123"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/123\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":125,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/123\/revisions\/125"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/124"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=123"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=123"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktobaza.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=123"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Gleba nie powstaje w jeden sezon<\/h2>\n\n\n\n
Gleba ma swoje warstwy<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Co w\u0142a\u015bciwie znajduje si\u0119 w glebie?<\/h2>\n\n\n\n
Czarna ziemia, kt\u00f3ra potrafi wykarmi\u0107 kontynent<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n\n\n\n
Gleba jest pe\u0142na \u017cycia<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Las zaczyna si\u0119 w glebie<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Dlaczego tropikalne lasy mog\u0105 rosn\u0105\u0107 na glebach ubogich?<\/h2>\n\n\n\n
Pustynia te\u017c ma gleb\u0119<\/h2>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Gleba i rolnictwo<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Erozja \u2014 kiedy ziemia zaczyna odp\u0142ywa\u0107<\/h2>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Wielka burza mo\u017ce zabra\u0107 kawa\u0142ek kontynentu<\/h2>\n\n\n\n
Dlaczego korzenie s\u0105 tak wa\u017cne?<\/h2>\n\n\n
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Gleba jako magazyn wody<\/h2>\n\n\n\n
Gleba i klimat<\/h2>\n\n\n\n
Dlaczego ta sama ro\u015blina nie ro\u015bnie wsz\u0119dzie?<\/h2>\n\n\n\n
Cz\u0142owiek potrafi stworzy\u0107 pustyni\u0119<\/h2>\n\n\n\n
Najcenniejsza rzecz pod naszymi stopami<\/h2>\n\n\n\n
Najwa\u017cniejsza lekcja<\/h2>\n\n\n\n
Kiedy nast\u0119pnym razem staniesz na polu, w lesie albo na zwyk\u0142ej \u015bcie\u017cce, spr\u00f3buj spojrze\u0107 pod swoje stopy. Powierzchnia, kt\u00f3r\u0105 zwykle traktujemy jak co\u015b oczywistego, mo\u017ce by\u0107 efektem tysi\u0119cy lat dzia\u0142ania deszczu, mrozu, ro\u015blin, zwierz\u0105t, mikroorganizm\u00f3w i ska\u0142. A je\u015bli wykopa\u0142by\u015b d\u00f3\u0142 wystarczaj\u0105co g\u0142\u0119boki, zobaczy\u0142by\u015b, \u017ce pod cienk\u0105 warstw\u0105 \u017cycia zaczyna si\u0119 zupe\u0142nie inny \u015bwiat. \u015awiat, w kt\u00f3rym nie ma ju\u017c \u015bwiat\u0142a, a mimo to pod naszymi stopami trwa nieustanna w\u0119dr\u00f3wka wody, minera\u0142\u00f3w i niewidzialnych organizm\u00f3w.<\/strong><\/p>\n\n\n\n